تبریزلی میرزه ابوالحسن راجی
بعضي منبعلردن معلوم اولور كي، راجي كئچن عصرين ايلك روبعونده تبريزده آنادان اولموشدور. شاعيرين تولود تاريخي حاقيندا فيكيرلر موختليفدير. سيد عظيم شيرواني اونون 1834 ـ جو ايلده، محمدعلي تربيت و فريدون بيگ كؤچرلي 1831 ـ جي ايلده آنادان اولدوغونو گؤسترير. ايران ايسلام رئسپوبليكاسيندا يئنيجه نشره باشلاميش «يول» آدلي ادبي ـ بديعي مجموعه ده محمدريضا كريمي آدلي بير موليف ايسه يازير: «تبريزلي ميرزه ابوالحسن راجي قمري ايلي 1228 ـ ده آنادان اولوب». بونودا ميلادي تاريخه چئويرديكده 1812 ـ جي ايله برابردير. گؤروندوگو كيمي، اولكي موليفلرين گؤسترديگي تاريخلرله محمدريضا كريمينين قئيد ائتديگي تاريخ آراسيندا 22ـ 19 ايل فرق وار. داها دوغروسو، سيد عظيم شيرواني، محمدعلي تربيت و فريدون بيگ كؤچرلييه اساسلانساق، راجي 45 ـ 40 ايل، محمدريضا كريمييه گؤره ايسه 64 ايل ياشاميشدير. لاكين بو مولفلرين هئچ بيري اساسلانديغي منبعي گؤسترمير. فريدون بيگ كؤچرلي اعتيراف ائدير كي، راجينين ترجومه حالينا دائير لازيم اولان معلوماتي جمع ائتمكده عاجيز قالديق. «راجينين ترجومه احوالينا دائير بيزده اولان جوزئي اخبار» دئديكده چوخ گومان كي، موليف شاعير حاقيندا ائشيتديكلريني نظرده توتور.
بونا باخماياراق راجينين ديوانيندا ائله بئيت و ميصراعلارا راست گلمك اولور كي، شاعيرين 45 ـ 40 ايل دئييل بلكه ده بير آز آرتيق ياشاديغيني تصديق ائدير. بو جهتدن آشاغيداكي بئيتلر سجيهويدير:
لطافت زينخ ياري راجيدن سوروشون
اونون ايچينده بو ساققالين ائيلهييبدي سيفيد
و يا:
بو فيكره يار اتگين، راجي، طيفل ايكن دوتدوم
بو پير واختدا اليمدن او نوجاوان دوتسون
راجينين تولود تاريخي حاقيندا فيكيرلر موختليف اولسا دا، وفات تاريخي دقيقدير. يوخاريدا ايستيناد ائتديگيميز منبعلرين هاميسيندا قئيد اولونور كي، راجي حج زيارتيندن قاييداركن، اونون مينديگي گمي قيرميزي دنيزده غرق اولموش و راجي ده ديگر سرنيشينلريله بيرليكده هلاك اولموشدور. بو فاجيعهلي حاديثهيه شاعيرين ياخين دوستلاريندان «صبور» تخلوصلو بير موليف يانيقلي نؤوحه حصر ائتميشدير. نؤوحهنين سونوندا راجينين اؤلومو ماده ـ تاريخله «ايا غفار» ايفادهسينده وئريلير. همين ايفادهني ابجدله حسابلاديقدا هيجري 1293 رقمي آلينير كي، بو دا ميلادي تاريخله 1876 ـ جي ايله موطابيقدير. منبعلرده راجينين شخصيتي بارهده ده قئيدلره راست گليريك. فريدون بيگ كؤچرلي بو خوصوصدا يازير: «راجينين وطنداشي و هممجليسي اولان بير نفر شخص ايله دمير يولوندا تانيش اولدوم. اول جناب زيارته گئديردي و راجيني گؤرموشدو. راجينين اخلاق و آدابيندان احوال پورسان اولدوم. مذكور حاجي راجيني چوخ تعريف ائديب، زياده خوشخولق، خوشرفتار و خوشصؤحبت اولدوغونو سؤيلهدي».
اثرلريني ديقتله نظردن كئچيرديكده معلوم اولور كي، راجي اؤز دؤورونون درين تحصيل گؤرموش، گئنيش بيليگه ماليك، روان طبعلي، موقتدير بير قلم صاحيبيدير. حتا بؤيوك شاعريميز سيد عظيم شيرواني ده اونون حاقيندا يوكسك فيكيرده اولموش «شيرين كلامليقدا مشهور»لوغونو تقدير ائتميشدير.
هر شئيدن اول اونو قئيد ائتمك لازيمدير كي، راجي اؤز غزللرينده كلاسيك آذربايجان پوئزياسي عنعنهلرينه سؤيكهنن، اوندان گوج و ايستيقامت آلان بير شاعيردير. تصادوفي دئييل كي، او، ديوانينين ايلك غزلينده بئله بير مرامنامه ايله چيخيش ائدير.
احيا اولو بو نظميم ايله عزم فيضولي،
بو مؤعجوزهمين شاهيدي عيساي زاماندير.
يعني من اؤز نظميم ايله فيضولينين سوموكلريني ديريلدجگم. دوغروداندا راجينين دئمك اولار كي، اكثر غزللرينده فيضولينين تأثيري آشيكار گؤرونمكدهدير. اونون ائله بئيت و ميصراعلاري وار كي، مضمون و ايفاده فورماسيندان باشقا، آهنگ، رديف، بحر اعتيباري ايله فيضولي شعرينه بنزهيير، فيضولي غزللرينين داوامي كيمي سسلهنير.
راجي ده:
چهره جامه ايچينده روخ جانان گؤرونور،
شفق ايچره دئيهسن مهر ديرخشان گؤرونور.
فيضولي ده:
سرو آزاد قدينله منه يكسان گؤرونور،
نهيه سرگشته اولان باخسا خورامان گؤرونور.
راجي ده:
بو خال و خطون كيم روخ جاناندا يازيبلار،
بنزر او حوروفاتا كي، قورآندا يازيبلار.
فيضولي ده:
ازل كاتيبلري عوشاقا بختين قارا يازميشلار،
بو مضمون ايله خط اول صفحه روخسارا يازميشلار.
بئله ميصراعلارين ساييني آرتيرماق دا اولار. لاكين بونا لوزوم اولماديغيندان آشاغيداكي بئيتله كيفايتلنيريك. معلومدور كي، بؤيوك فيضولي ديوانينين موقدمهسينده اليازمالارين اوزونو كؤچورن «بد ساواد كاتيبلردن» گيلئيلنير و يازير:
قلم اولسون الي اول كاتيب بدتحريرين،
كي، فيساد قلمي «سؤز»وموزو «شور» ائيلر.
گاه بير حرف قوصوريله قيلير «نادير»ي «نار»،
گاه بير نوقطه قوصوريله «گؤز»و «كور» ائيلر.
راجينين بئله كاتيبلردن گيلئيي چوخدور:
بير حرفيني بو شعرلرين سالسا نظردن،
راجي گؤروم اول كاتيبين الي قلم اولسون.
راجي غزللرينين اساسيني صاف بشري محبتين يوكسك بديعي ترنومو توتور. اونون ليريكاسيندا شيرين ووصال حسرتي ايله چيرپينان بير قلبين طبيعي هيجان و سارسينتيلاري دويولماقدادير. اؤز سئوگيليسيني حياتين بوتون نعمتلريندن اوجا توتان عاشيق دونيايا و كائناتا محبت گؤزو ايله باخير. اونا ائله گلير كي، گونشين چيخماسي و باتماسي سببسيز دئييلدير. بورادا سؤنمز بير عشقين گوجلو تأثيري واردير.
مگر گون جام عشقيندن ايچيب، اي شوخ مهپاره،
دير مستانه هر ساعت او ديواره، بو ديواره.
راجييه گؤره، عشق ائله بير جامدير كي، اونو ايچن عالمين فؤوقونه اوجالير و حياتي هوشيارليق زيروهسيندن سئير ائدير. هر ناقيص عشق روموزون آنلاماز. بيدردلره عشق عالمينده يئر يوخدور. او دور كي، بو خوصوصدا او، يازير:
ناقيصلره تكليف ائلهمون عشق روموزون،
ابجد دئييل هر طيفلي بو ايرشاده گتيرمز.
محبت مؤوضوعسوندا يازيلميش شعر نومونهلرينين چوخوندا هر بير شاعير اؤزونه مخصوص عاشيق اوبرازي1 ياراتميشدير. اونلارين ياراديجيليغي بير ـ بيرينين عئيني اولماديغي كيمي، تصوير ائتديكلري اوبرازلار دا بيري ديگرينه بنزهمير. لاكين دئمك اولار كي، هر بير شاعير اؤز اثرلرينده حقيقي عاشيق نئجه اولماليدير؟ سوآلي اطرافيندا دوشونموش، بو سوآلا هره بير جوره جاواب آختارميشدير. بو جهتدن راجينين ده قناعتي خوصوصي ماراق دوغورور. اونون نظرينجه، عاشيق «خلقاً و خلقاً» پاك بير ووجود صاحيبي اولماقلا، دونيا و عوقبادان ال چكملي، اؤز مئيليني يالنيز سئوديگي گؤزله سالماليدير و عاشيق بو دونيادا روسواليقدان عئيب ائتمهملي، اونو خنجرله باشدان ـ آياغا يارسالار بئله، خيلقتينده معشوقدان اؤزگه بير شئي گؤرونمهمليدير.
عشق اهلي بو آفاقدا روسوا گرك اولسون،
مجنون كيمي سرگشته صحرا گرك اولسون.
باشدان آياغا يارسالا تيغ ايله گر عاشيق،
معشوق ايله مملوو سراپا گرك اولسون.
بوخل و حسد و كينه و بوغض ايله ريادان،
عاشيق اولان عالمده موبرا گرك اولسون.
اؤز خواهيشيني ترك ائلسين طالب جانان،
نه طالب دونيا و نه عوقبا گرك اولسون.
راجينين عشق اهلينده گؤرمك ايستهديگي كئيفيتلر بونلاردير. او، يالنيز بو كئيفيتلره ماليك اولان شخصي حقيقي عاشيق سايير. رياكارليغين عشق عالمي اوچون ان ياراماز بير جهت اولدوغونو دؤنه ـ دؤنه قئيد ائدن شاعير واختيله فيضولينين سؤيلهديگي:
عشقيله ريا دئييل مووافيق،
روسواي گرك هميشه عاشيق.
مطلبي اوستونه گلير.
راجينين گؤزلليك حاقينداكي تصوورلري ده اولدوقجا گئنيشدير. بو، بير شخصين ديگرينه و يا هر ايكي شخصين بير ـ بيرينه اولان سادهجه سئوگيسي دئييلدير. راجييه گؤره، «حقيقت آئينه عشقه حوسن جؤوهردير». بوتون اينساني موناسيبتلرين مايهسينده يالنيز حقيقت دايانير. بونو قبول ائدن شاعير عشق دونياسينين عذابلارلا دولو اولدوغونا ايشاره ائدرك يازير:
عاشيق كئچيرتدي آه ايله روز و شبانهسين،
عرشه اوجالتدي سوز دل عاشيقانهسين.
عاشيقين اؤز گئجهسيني و گوندوزونو آهيله كئچيريب يانان قلبينين آلوولاريني عرشه اوجالتماسي سببسيز دئييلدير. چونكي اونون سئوديگي گؤزل او قدر جاذيبهداردير كي، زولفونون بير تئلينه يئددي پادشاهين خزينهسيني دييشمك اولماز:
بير تار موي زولفونو، واللاهي، وئرمرم،
وئرسلله يئددي پادشاهين گر خزانهسين.
عاشيقين ان زنگين خزينهسي اونون سئوگيليسيدير. يارينين اوزونو گؤرمك اوچون حسرتله قوورولان عاشيق سئودا يولوندا هر جور عذابا قاتلاشماغا حاضيردير. بو عذاب اونو آرتيق درجه ده كدرلنديرسه ده، او بوندان معنوي ذؤوق آلير، بوتون محروميتلره متانتله دؤزور. عاشيق بيلير كي، ظولم ائلهمك يالنيز گؤزللره خاصدير. جانان يولوندا اؤز جانيندان كئچمگي تؤوصيه ائدير:
راه جاناندا، كؤنول، كئچگيلن اؤز جانيندان،
تؤكسهلر، قورخماگيلن بيرجه قاشيق قانيندان.
لذت وصلدن آرتيق سئويرم هيجر غمين،
طاليبم دردينه تاري بيلي درمانيندان.
معلومدور كي، شرق پوئزياسيندا عاشيقين كدري، زامانين آغير دردلري ايله چولغاشير. شاعيرلر دؤورونون عيبهجرليكلرينه قارشي اعتيراضلاريني دا عاشيق ديلي ايله تصوير ائديبلر. راجي ده اؤز اثرلرينده بئله واسيطهلردن ايستفادهيه موعين يئر وئريب. اونون غزللرينده كي، عاشيق حياتدا حاقسيزليقلارا دؤزمور. حاقي ناحاقا قوربان وئرنلره كسگين نيفرت بسلهيير. ظاهيرده اؤزونو ديندار كيمي گؤستريب، باطينده چيركين ايشلر گؤرن واعيظلر، زاهيدلر اونون قاتي دوشمنيدير. رياكارليقلا مشهور اولان بئله آداملارين منبره چيخيب خالقا وعظ اوخوماسيني او، بؤيوك گوناه حساب ائدير. اودور كي، او:
دئيين بو كيبر و رياسييلا واعظ شهره،
چيخاندا منبره اوصاف كيبريا دئمهسين.
دئيه، اعتيراضلاريني بيلديرير. عاشيق عئين زاماندا بو جور رياكارلارين ايفشا ائديلمهسيندن ده ناراحاتدير. ريند، شئيخ، ساليك و زاهيد او قدر بير ـ بيرينه قاريشميشدير كي، مرد ايله نامردي سئچمك مومكون دئييلدير. چونكي زمانه ده حاقي گؤرمك ايستهين بير گؤز بئله يوخدور.
ريند و شئيخ و ساليك و زاهيد قاريشميش بير ـ بيره،
چشم حق بين يوخ سئچه نامرديله مردانهني.
راجينين تنقيد هدفلري اولان بو عونصورلر محبت اهلينه داها چوخ اذيت وئرير. اونلار عشقي گوناه سايماقلا آزاد كؤنوللري بوخوولايير، سئون اوركلره زور ايشلهديرلر. بئلهلرينه اوز توتاراق شاعير سوروشور:
عاشيقين كوفرونه قورآندا نه آيه يازيليب؟
كوفرودور، بو سؤزو، زاهيد دئمه اؤز يانيندان.
عشقي عارسيزليق و بدنامليق كيمي قلمه وئرن زاهيدلره ايسه راجي بوجور جاواب وئرير:
زاهيد، جونون كاميل بدنامليق منيم،
سن ساخلا عقل ناقيصي، ناموس و عاريني.
راجينين ياراديجيليغيندا درين ماراق دوغوران جهتلردن بيري ده بديعي ديل خوصوصيتيدير. ياراديجيليغيني ديقتله نظردن كئچيرديكده بيز اونون يوكسك صنعتكارليق باجاريغينا حئيران اولوروق. شاعيرين پوئزياسينداكي اؤزونه مخصوصلوق دا محض بو زامان اوزه چيخير. او، بير بديعي تصوير واسيطهسيني بير ايفادهني و يا بير سؤزو ائله مقاملاردا ايشلهدير كي، اوستادليغينا ذره قدر شوبهه يئري قالمير.
كلاسيك پوئزيادا بيز قاشين هيلالا بنزهديلمهسينه چوخ راست گلميشيك. هر صنعتكار قارشيلاشديريلان پرئدمئتلره2 اؤز ياراديجيليق بوياسيني وورموشدور. راجي ايسه بو تشبيهي ساده خالق ديلينده چوخ ايشلهنن بير ايفاده ايله توتوشدورور:
راجي، قاشيله ائتمهسين هرگيز هيلال بحث،
اولماز كسيكجه ديرناغي يارين او ماه نو.
بورادا قاش هيلالا دئييل، هيلال قاشا بنزهديلير. موقاييسه ده گؤزلليگينه گؤره سئوگيلينين قاشي هيلالدان اوستون توتولور. شاعير بونونلا كيفايتلنمهييب، هيلالي يارين كسيك ديرناغي ايله موقاييسه ائدير. بو زامان بير پرئدمئت اطرافيندا ايكي تشبيه ياراديلير. قاش، هيلال، ديرناق. ماراقليدير كي، بئيتين ايكينجي ميصراعيندا يئرسيز تكرارا يول وئرمهمك اوچون راجي «هيلال» سؤزونون سينونيميندن3 (ماه نو) فايدالانير. باشقا بير غزلينده شاعير گؤزلين قاشلاريني يئنه هيلالا بنزهدير و دئيير كي، سنين هيلالا بنزهين قاشلارينا كج باخاني گؤروم دونيادا ذوالفقارا (علي بن ابي طالب«ع» قيلينجي) راست گلسين. بورادا قاشلار هم هيلالا، هم ده عئين زاماندا قيلينجا تشبيه ائديلير:
هيلال قاشينا، اي زولفو قارا، كج باخاني،
جاهاندا راست گؤروم ذوالفقارا تئز گلسين.
بئيتدن گؤرونور كي، راجي «زولفو قارا» بيرلشمهسي ايله «ذوالفقارا» سؤزوندن ايستفاده ائدرك، اوغورلو بديعي تكرير ياراتميشدير. بئله ميثاللارا اونون شعرلرينده تئز ـ تئز راست گلمك اولور. بو اونو گؤسترير كي، شاعير بير بئيت و يا ميصراع چرچيوهسينده بير نئچه بديعي «عمليات» آپارماغيندا گؤزل نومونهسيني وئرميشدير.
يوخاريداكي، بئيتلرده هيلالا، قيلينجا بنزهديلن قاشلار ديگر بير غزلده تاماميله يئني بير مفهوملا قارشيلاشديريلير:
بحر حوسنونده عيان اولموش ايكي پئيوسته قاش،
ايكي كشتيدير دئيرسن، بير ـ بيره چسبيدهدير.
بورادا قاشلار دريا اوزهرينده بير ـ بيرينه باغلانميش ايكي گمييه (قاييغا) بنزهديلير. راجي ياراديجيليغيندا ماراق دوغوران خوصوصيتلردن بيري، شوبههسيز كي، بديعي تصوير واسيطهلرينين تكامول پروسئسيدير4. شاعيرين بئيتدن ـ بئيته اونلاري اينكيشاف ائتديرديگينين شاهيدي اولوروق. فيكريميزي كونكرئت5 ميثاللارلا تثبيت ائتمك اوچون بو تصوير واسيطهلريندن يالنيز بيرينين تشبيهلرين اوزهرينده دايانماغي لازيم بيليريك. آشاغيداكي بئيتلره نظر سالاق:
زولف اوجوندان بيليرم خالي نهدن گؤستريسن،
قورموسان دام كؤنول مولكونه، دن گؤستريسن.
* * *
هر كيمسه خال و زولفونو يوزده گؤروب دئير:
هيندويا باخگيلن، اوتوروب ماريلن بئله.
* * *
خالون قوي اؤپوم، تا يئتيشيم حد كماله،
هر كيم هجري اؤپسه، اونا حاجي دئيرلر.
* * *
خالون گؤروب عبث يئره تسبيحي آتماديم،
مين دفعه ائيلهديم بو ايشي ايستيخاره من.
بيرينجي بئيتده گؤزلين ساچلاري عاشيقين كؤنول قوشو اوچون قورولموش دنه بنزهديلير. ايكينجي بئيتده ايسه ساچلار ايلانا، خال ايلاني اووسونلاميش هيندويا تشبيه ائديلير. اوچونجوده خال مكه ده كي حجر داشينا، سونونجودا تسبئح دانهسينه اوخشاديلير. گؤروندوگو كيمي، ميثاللارين هاميسيندا پرئدمئتلر اويغون جهتلرينه گؤره چوخ مووفقيتله سئچيلميشدير. بورادا شاعير اشيالارين يالنيز ظاهيري بنزهييشلريني وئرمكله كيفايتلنمهميش، هر بير بئيتده موعين ليريك مضمون ايزلهميشدير. راجي پوئزياسي قوتلي، بديعي، تضادلارلا دا زنگيندير. اونون ياراتديغي بنزهرسيز ليريك نومونهلر سيراسيندا «ائلهديم» رديفلي غزله ديقت يئتيرمكله بونو موشاهيده ائلهمك مومكوندور. بورادا هيجرانا تاب گتيره بيلمهين عاشيقين درين كدري اؤز ايفادهسيني تاپميشدير. غزلده كي بوتون مقاملار، دئمك اولار كي، بديعي تضاد اوزهرينده قورولموشدور:
نه تاب هيجر، نه ترك ووصال يار ائلهديم،
نه ياردان كئچه بيلديم، نه ايختيار ائلهديم.
خزان هيجرده بير فصل وصل اوچون دؤزدوم،
نه فصل وصله يئتيشديم نه بير باهار ائلهديم.
دئينده ياندي ديليم، دينمهينده دل ياندي،
نه عشقي گيزلده بيلديم، نه آشيكار ائلهديم.
بوتون بؤيوك شاعيرلر كيمي راجي ده سؤزدن چوخ اوستاليقلا ايستيفاده ائدير. اونون ياراديجيليغينداكي لاكونيزم خوصوصي ماراق دوغورور. سئوديگي گؤزلين فوسونكارليغيني ترنوم ائتمك اوچون شاعيرين ايشلتديگي مئتافورالاردان6 بيريني گؤسترمكله كيفايتلنمگي لازيم بيليريك:
ائيلهييب آتش روخساريني هيندويا بهيشت،
خاليقين هانسي خليلي بئله اعجاز بيلير؟
بئيتين بيرينجي ميصراعيندا «هيندو» دئديكده شاعير گؤزلين آل ياناقلاري اوستوندهكي خالي نظرده توتور و دئيير كي، سنين آتش رنگينده اولان اوزونده قارا خال مكان توتموشدور. بو، هيندونون بهيشتده اوتورماغينا بنزهيير. بئله مؤعجوزهني خاليقين هانسي دوستو (پئيغمبري) باجارار؟ آيديندير كي، بو هله بئيتده كي معنانين تام آچيلماسي دئمك دئييلدير. بوراداكي تصويرين اساسيندا مشهور ديني روايت دايانير. همين روايته موراجيعت ائتمهدن مضمونو اينجهلمك اولماز. روايت بئلهدير:
«ايبراهيم خليل پئيغمبري محو ائتمك اوچون نمرود بؤيوك بير تونقال قالاتديرير. اونو تونقالا آتماق اوچون هئچ كس اودون ايستيسيندن ياخينا گله بيلمير. شئيطان اؤيرهدير كي، پيغمبري مانجاناغا قويوب توللاماق لازيمدير. نمرود بئله ده ائتديرير. خاليقين حؤكمو ايله اود ايبراهيم خليلي يانديرمير و او خيلاص اولور».
راجينين غزللرينده بوجور ميصراع و بئيتلره داها چوخ راست گليريك. بودا شاعيرين ايسلام ديني ايله علاقهدار بوتون منبعلره ياخيندان بلد اولدوغونو گؤسترير. موختليف غزللردن گتيريلميش آشاغيداكي بئيتلرده ايسه راجي عرب ديلينين قرامماتيك7 قورولوشوندان تصوير واسيطهسي كيمي ايستيفاده ائتميشدير.
ديل مولكونو ائتدي زير و زبر صؤحبت رقيب،
ويران او يئر اولور كي، «سوكون» اوردا پيش تاپار.
* * *
«اليف» قديله «مد» قاشين، «دال» گردنين،
شؤهرت وئريب منيم بو ويلايتده آديما.
بئيتين بيرينجيسينده دئييلير: «رقيبين صؤحبتي كؤنول مولكونو آلت ـ اوست ائتدي. او يئر ويران اولور كي، «سوكون» (عرب اليفباسيندا صاميتدن سونرا صائيتين گلمهديگيني بيلديرن ايشاره) اورادا قاباغا دوشر». شاعير عرب ديلي اورفوقرافيياسيندا8 سؤزلرين هئچ واخت «سوكون» ايشارهسيله باشلانماديغيني نظره چاتديراراق دئمك ايستهيير كي، سؤزو «سوكون»لا باشلاماق معناني ويران ائتديگي كيمي، رقيب صؤحبتي ده عاشيقه خوش گلمهييب اونون قلبيني آلت ـ اوست ائدر.
ايكينجي بئيتده كي معنا بئلهدير: «سنين بويون «اليفه» (آ)، قاشين «مد» ( ) ايشارهسينه، بوينون ايسه «دال» (د) حرفينه بنزهيير. بو، منيم ويلايتده آديما شؤهرت وئرميشدير». يعني من سني سئوديگيم اوچون بو ويلايتده آد آلميشام، تانينميشام. بيرينجي ميصراعدا تصوير واسيطهسي كيمي گؤستريلن حرف و ايشارهلري بير يئره ييغديقدا دوغرودان دا اونلارين آرديجيلليغيندان «آد» سؤزو اوخونور.
راجي جانلي خالق ديلينده ايشله ديلن آتالار سؤزلري و مثللردن ده اؤز شعرلرينده سيخ ـ سيخ بهرهلنميشدير. اونلاردان ايكيسيني نومونه اوچون آشاغيدا وئريريك:
گئدر، مثلدي دئير خالق، ياغ اوسته،
سنه، رقيبه موناسيبدي بو مثل، گؤرورم.
* * *
كوييندن اهل ديل كئچر، ائيلر رقيب داد،
جانا، مثلدي بو: «ايت هورر كاروان كئچر».
حاضير خالق سؤزلري ايله ياناشي، راجي اؤزوده بوگون آتالار سؤزو كيمي سسلهنن حيكمتلي ميصراعلار ياراتميشدير. اونون:
كولاهون ساتگيلن خرج ائت، طوفئيلي اولما نامرده،
جاهاندا كلله ساغ اولسون كولاه اسگيك دئييل مرده.
بئيتي بونا گؤزل ميثالدير.
* * *
اعتيراف ائتمهليييك كي، موعاصير اوخوجو راجيني ان چوخ مرثيه شاعيري كيمي تانييير. بو دا سببسيز دئييلدير. چونكي راجي كربلا شهيدلرينين فاجيعهسيني ديگر موعاصيرلريندن داها يانيقلي بير ديلله تصوير ائدن، عوضسيز قلم صاحيبيدير. مرحوم فريدون بيگ كؤچرلي «آذربايجان ادبياتي» كيتابيندا يازيردي كي، دخيلدن سونرا راجي كربلا گولشنينين ان سوزناك نؤوحه خواني حساب ائديلير… راجي كربلا فاجيعهسينين هانسي بير قيصهسيني ريشته نظمه چكيبسه، تاماميله بؤيوك محبت بوروز ائديبدير.
راجينين ديوانيندا 83 مرثيه و سينهزن واردير. مرثيهلرين آراسيندا وئريلن افرادلار موللا حسين ماراغالي دخيليندير. بو پارچالار بندلر آراسينا، شوبههسيز كي، ناشيرلر طرفيندن سالينميشدير. يئري گلميشكن قئيد ائدك كي، بو آرتيرمالار مرثيهلرين مضمونونا خوصوصي رؤونق وئرير، اونلاردا ايفاده اولونان كدري بيرآزدا قووتلنديرير. مرثيهلر راجي ياراديجيليغينين سونراكي، دؤورلرينه عاييددير. بونا غزللرينين بيرينده آيدين ايشاره ده وورموشدور:
قصيده، مرثيه بوندان سورا دا ياز، راجي،
مزاج ياره مووافيق دئييل غزل، گؤرورم.
راجينين ياراديجيليق اؤزونه مخصوصلوغو مرثيهلرده ده گؤرونمكدهدير. شاعير بو قيسم شعرلرينده قورولوش و فورما اعتيباريله هئچ كيمي تكرار ائتمير. جسارتله دئمك اولار كي، او، مرثيه ادبياتينين اينكيشافينا يئني ايستيقامت وئرميش، اونا ليريك احوال و روحيه، فورما زنگينليگي و ايفاده الوانليغي گتيرميشدير. تصادوفي دئييل كي، راجي ايله عئيني دؤورده و اوندان سونرا ياشاميش بير سيرا آذربايجان شاعيرلري اونون ياراديجيليغيندان فايدالانميشلار. راجي مرثيه و سينهزنلريني اساساً موربع فورماسيندا يازميشدير. بوجور قورولوش تعزييه مجليسلري اوچون داها ال وئريشلي اولدوغوندان گئنيش ميقياسدا ياييليب. چونكي اونو اوجادان آوازلا اوخويان شخص هر بير بندي ايفا ائديب قورتاراندا مجليس اهلي باشلانقيج بئيتي نقرات كيمي تكرار ائدير كي، بونادا «آياق توتما» دئييلير.
راجي، دخيل و قومري كيمي كربلا فاجيعهسيني آرديجيلليقلا تصوير ائتمهميشدير. او احوالاتين ان قاباريق حيصهسيني سئچميش و اونلاري يانيقلي بير ديلله نظمه چكميشدير. بو زامان شاعير تصوير ائتديگي حاديثهيه اؤز موناسيبتيني ده بيلديرميش، دونيانين وفاسيزليغيندان شيكايتلنميشدير:
بؤيلهدير روز ازلدن، راجي، رسم روزيگار،
كيمسهنين كامينجا دؤور ائتميب بو چرخ كجمدار.
جان من، بو عؤمره، بو دونيايا يوخدور اعتيبار،
ايستهسن دونيا و عوقبا، گئت نجف ائيوانينا.
ديوانينين ايلك مرثيهسي يارادانا موراجيعتله باشلانير. بورادا عؤمرو بويو گوناه ايشلتميش بير شخصين صميمي اعتيرافلاري عكس اولونموشدور. اوجا خاليق قارشيسيندا مخلوقون تؤرهتديگي پيس عمللره مرحمت ديلهين شاعير كربلا شوهداسي خاطيرينه آللاهدان ايمداد ايستهيير و شعري آشاغيداكي بندله تاماملايير:
پاي طلب جهديني چك دامن صبره،
گؤز ياشين ايله توشه گؤتور خانه قبره،
تيكيه ائلهمه، راجي، نه تفويضه نه صبره،
مابئينده بيز مؤعتقيد خوف و رجاييك.
اوندان سونرا گلن بوتون مرثيهلر باشدان ـ باشا غم ـ غوصه ايله دولودور. اونلارين هر بيرينده ايمام حسين عليه السلامين اؤولادلارينين و ديگر شهيدلرين باشينا گتيريلن سونسوز عذابلاردان بحث ائديلير. اوخوجويا درين تأثير گؤسترن بو تصويرلر او قدر اينانديريجيدير كي، ايستر ـ ايستهمز اينساندا ظولمه، حاقسيزليغا، عدالتسيزليگه قارشي كسگين نيفرت حيسي اويادير. راجي اساسلانديغي ديني روايت و منبعلره اويغون اولاراق كربلا فاجيعهسينين ايشتيراكچيلاريني ايكي قوروپا آييرير: ايمام حسين، حضرت عابباس، علياكبر، جناب قاسم، جناب زينب، جناب سكينه، امكلثوم، جناب لئيلا، علياصغر، فاطيمه و باشقالاري حاققين، عدالتين؛ شيمر، يئزيد، حاريث، حرمله و ديگرلرين ظولمون، ظاليمليغين تمثيلچيلريدير. شاعير بيرينجي طرفين آپارديغي موباريزهيه درين رغبت حيسيني دئمك اولار كي، مرثيهلرين هر ميصراعسيندا ايفاده ائتميشدير. اونون شعرلرينده آتانين اوغولا، قارداشين قارداشا، باجينين قارداشا و سون نتيجه ده آللاها اولان محبتي او قدر جاذيبهلي تصوير ائديلميشدير كي، اوخوجو قلبيني كدرله، گؤزلريني ياشلا دولدورور. فريدون بيگ كؤچرلينين تعبيريله دئسك، بو غم و الم و بو گؤزياشي اينساني مأيوس و مغشوش و تزييق ائتمير، بلكه اونون قلبيني صافلانديريب، گؤزونه ايشيق گتيرير.
غزللرينده اولدوغو كيمي، مرثيهلرينده ده راجي عشقي ترنوم ائتميشدير. فرق ايسه يالنيز عشقين مضمونوندادير. او حاق، عدالت اوغروندا اؤزونو فدا ائدن كربلا شهيدلرينين شهادت قاباغي كئچيرديكلري حيس و هيجانلاري او قدر طبيعي، اينانديريجي شكيلده تصوير ائتميشدير كي، اوخوجو بو حاديثهلره بيگانه قالا بيلمير.
مرثيهلرده شهيدلرين قهرمانليغي دئييل، اونلارين مظلوملوغو عكس اولونموشدور. بو، دؤيوش صحنهسينده قووهلرين غئيربرابرليگيندن دوغان چارهسيزليك كيمي تقديم اولونمور. اونون مايهسينده ايلاهي عشق دايانير. بو عشقين يولوندا شهيدلرين هر بيري ان آغير عذابا بئله قاتلاشماغا حاضيردير. اونلار چوخ گؤزل درك ائدير كي، حاق، عدالت قوربانسيز مومكون دئييل، اونا گؤره ده جانلاريني فدا ائدركن مأيوسلوق حيسي كئچيرميرلر.
شاعير مرثيهلرينين بيرينده ايمام حسين عليه السلامين ديلي ايله بئله دئيير:
حاق يولوندا سوسوز اؤلمك دئمه زحمتدي منه،
گؤزومه اوخ ديه گر، عئين محبتدي منه،
عالم عشقيده هر زحمتي راحتدي منه،
دؤزرم يوز بئله زحمتلره بير جانيم ايله.
ديگر مرثيه شاعيرلريندن سفرقلي اولاراق راجي نؤوحهلرده تصويرچيليگه چوخ يئر وئرميشدير. بحث ائتديگي هر هانسي بير قيصهيه اؤزونون موناسيبتي آيدين گؤرونور. اونون اثرلرينده اساساً اوبرازلار دانيشير. بير جهتده چوخ ديقته لاييقدير كي، راجي كربلا موصيبتيني تصوير ائدركن حاديثهلري خالقيميزين عادت ـ عنعنهلري ايله مهارتله اوزلاشديرا بيلميشدير. مثلاً مرثيهلرده اوغلو اؤلن آنا و يا نيشانليسي قتله يئتيريلن تزه گلين هانسي وضعييتلري كئچيريرسه، بو گون ده خالقيميز آراسيندا همين موناسيبت ياشاماقدادير. اونا گؤره ده راجينين مرثيهلري اؤز اهميتيني هميشه حيفظ ائدهجكدير.
يازان: حافيظ آبييئف
كؤچورن: سردریلی
اتك يازيلار:
1 - اوبراز: صورت، سيما، شكل، شخصيت (Obraz)
2 - پرئدمئت: اجزا، شئي، چيز، موضوع (Predmet)
3 - سينونيم: مترادف، لغات هم معني (Sinonim)
4 - پروسئس: يول، جيغير، گئديش، گذر، مرحله، روند، جريان (Proses)
5 - كونكرئت: آچيق، آيدين، موختص، ملموس، واضح، دقيق، موعين، (Konkret, Kankret)
6 - مئتافورا: مجاز، استعاره، كنايه (Metafora)
7 – قرامماتيك:
8 – اورفوقرافي: درست نويسي املاء كلمات (Orfoqırafi)