تبریزلی میرزه ابوالحسن راجی

19 ـ جو يوزايلليكده ياشاييب ـ ياراتميش گؤركملي آذربايجان شاعيرلريندن بيري ده حاجي ابوالحسن راجيدير. چوخ تأسوف كي، بو بؤيوك صنعتكارين حياتي، شخصيتي و ادبي فعاليتي حاقيندا ايندييه كيمي هئچ بير علمي تدقيقات ايشي آپاريلماييب. راجييه قارشي بو سويوقلوغون يالنيز بير سببي وار.  او دا شاعيرين ياراديجيليغيندا ديني مضمون داشييان مرثيه‌لرين موعين يئر توتماسيدير. لاكين راجي‌نين «ديوان»ي تبريزده دفعه‌لرله چاپ اولونموش و گئنيش اوخوجو كوتله‌سي آراسيندا كيفايت قدر ياييلميشدير.

بعضي منبعلردن معلوم اولور كي، راجي كئچن عصرين ايلك روبعونده تبريزده آنادان اولموشدور. شاعيرين تولود تاريخي حاقيندا فيكيرلر موختليفدير. سيد عظيم شيرواني اونون 1834 ـ جو ايلده، محمد‌علي تربيت و فريدون بيگ كؤچرلي 1831 ـ جي ايلده آنادان اولدوغونو گؤسترير. ايران ايسلام رئسپوبليكاسيندا يئنيجه نشره باشلاميش «يول» آدلي ادبي ـ بديعي مجموعه ده محمد‌ريضا كريمي آدلي بير موليف ايسه يازير: «تبريزلي ميرزه ابوالحسن راجي قمري ايلي 1228 ـ ده آنادان اولوب». بونودا ميلادي تاريخه چئويرديكده 1812 ـ جي ايله برابردير. گؤروندوگو كيمي، اولكي موليفلرين گؤسترديگي تاريخلرله محمد‌ريضا كريمي‌نين قئيد ائتديگي تاريخ آراسيندا 22ـ 19 ايل فرق وار. داها دوغروسو، سيد عظيم شيرواني، محمد‌علي تربيت و فريدون بيگ كؤچرلي‌يه اساسلانساق، راجي 45 ـ 40 ايل، محمد‌ريضا كريمي‌يه گؤره ايسه 64 ايل ياشاميشدير. لاكين بو مولفلرين هئچ بيري اساسلانديغي منبعي گؤسترمير. فريدون بيگ كؤچرلي اعتيراف ائدير كي، راجي‌نين ترجومه حالينا دائير لازيم اولان معلوماتي جمع ائتمكده عاجيز قالديق. «راجي‌نين ترجومه احوالينا دائير بيزده اولان جوزئي اخبار» دئديكده چوخ گومان كي، موليف شاعير حاقيندا ائشيتديكلريني نظرده توتور.

بونا باخماياراق راجي‌نين ديوانيندا ائله بئيت و ميصراعلارا راست گلمك اولور كي، شاعيرين 45 ـ 40 ايل دئييل بلكه ده بير آز آرتيق ياشاديغيني تصديق ائدير. بو جهتدن آشاغيداكي بئيتلر سجيه‌وي‌دير:

لطافت زينخ ياري راجيدن سوروشون

اونون ايچينده بو ساققالين ائيله‌ييبدي سيفيد

و يا:

بو فيكره يار اتگين، راجي، طيفل ايكن دوتدوم

بو پير واختدا اليمدن او نوجاوان دوتسون

راجي‌نين تولود تاريخي حاقيندا فيكيرلر موختليف اولسا دا، وفات تاريخي دقيقدير. يوخاريدا ايستيناد ائتديگيميز منبعلرين هاميسيندا قئيد اولونور كي، راجي حج زيارتيندن قاييداركن، اونون مينديگي گمي قيرميزي دنيزده غرق اولموش و راجي ده ديگر سرنيشينلريله بيرليكده هلاك اولموشدور. بو فاجيعه‌لي حاديثه‌يه شاعيرين ياخين دوستلاريندان «صبور» تخلوصلو بير موليف يانيقلي نؤوحه حصر ائتميشدير. نؤوحه‌نين سونوندا راجي‌نين اؤلومو ماده ـ تاريخله «ايا غفار» ايفاده‌سينده وئريلير. همين ايفاده‌ني ابجدله حسابلاديقدا هيجري 1293 رقمي آلينير كي، بو دا ميلادي تاريخله 1876 ـ جي ايله موطابيقدير. منبعلرده راجي‌نين شخصيتي باره‌ده ده قئيدلره راست گليريك. فريدون بيگ كؤچرلي بو خوصوصدا يازير: «راجي‌نين وطنداشي و هم‌مجليسي اولان بير نفر شخص ايله دمير يولوندا تانيش اولدوم. اول جناب زيارته گئديردي و راجيني گؤرموشدو. راجي‌نين اخلاق و آدابيندان احوال پورسان اولدوم. مذكور حاجي راجيني چوخ تعريف ائديب، زياده خوشخولق، خوشرفتار و خوشصؤحبت اولدوغونو سؤيله‌دي».

اثرلريني ديقتله نظردن كئچيرديكده معلوم اولور كي، راجي اؤز دؤورونون درين تحصيل گؤرموش، گئنيش بيليگه ماليك، روان طبعلي، موقتدير بير قلم صاحيبيدير. حتا بؤيوك شاعريميز سيد عظيم شيرواني ده اونون حاقيندا يوكسك فيكيرده اولموش «شيرين كلامليقدا مشهور»لوغونو تقدير ائتميشدير.

هر شئيدن اول اونو قئيد ائتمك لازيمدير كي، راجي اؤز غزللرينده كلاسيك آذربايجان پوئزياسي عنعنه‌لرينه سؤيكه‌نن، اوندان گوج و ايستيقامت آلان بير شاعيردير. تصادوفي دئييل كي، او، ديواني‌نين ايلك غزلينده بئله بير مرامنامه ايله چيخيش ائدير.

احيا اولو بو نظميم ايله عزم فيضولي،

بو مؤعجوزه‌مين شاهيدي عيساي زاماندير.

يعني من اؤز نظميم ايله فيضولي‌نين سوموكلريني ديريلدجگم. دوغروداندا راجي‌نين دئمك اولار كي، اكثر غزللرينده فيضولي‌نين تأثيري آشيكار   گؤرونمكده‌دير. اونون ائله بئيت و ميصراعلاري وار كي، مضمون و ايفاده فورماسيندان باشقا، آهنگ، رديف، بحر اعتيباري ايله فيضولي شعرينه بنزه‌يير، فيضولي غزللري‌نين داوامي كيمي سسله‌نير.

راجي ده:

چهره جامه ايچينده روخ جانان گؤرونور،

شفق ايچره دئيه‌سن مهر ديرخشان گؤرونور.

فيضولي ده:

سرو آزاد قدينله منه يكسان گؤرونور،

نه‌يه سرگشته اولان باخسا خورامان گؤرونور.

راجي ده:

بو خال و خطون كيم روخ جاناندا يازيبلار،

بنزر او حوروفاتا كي، قورآندا يازيبلار.

فيضولي ده:

ازل كاتيبلري عوشاقا بختين قارا يازميشلار،

بو مضمون ايله خط اول صفحه‌ روخسارا يازميشلار.

بئله ميصراعلارين ساييني آرتيرماق دا اولار. لاكين بونا لوزوم اولماديغيندان آشاغيداكي بئيتله كيفايتلنيريك. معلومدور كي، بؤيوك فيضولي ديواني‌نين موقدمه‌سينده اليازمالارين اوزونو كؤچورن «بد ساواد كاتيبلردن» گيلئيلنير و يازير:

قلم اولسون الي اول كاتيب بدتحريرين،

كي، فيساد قلمي «سؤز»وموزو «شور» ائيلر.

گاه بير حرف قوصوريله قيلير «نادير»ي «نار»،

گاه بير نوقطه قوصوريله «گؤز»و «كور» ائيلر.

راجي‌نين بئله كاتيبلردن گيلئيي چوخدور:

بير حرفيني بو شعرلرين سالسا نظردن،

راجي گؤروم اول كاتيبين الي قلم اولسون.

راجي غزللري‌نين اساسيني صاف بشري محبتين يوكسك بديعي ترنومو توتور. اونون ليريكاسيندا شيرين ووصال حسرتي ايله چيرپينان بير قلبين طبيعي هيجان و سارسينتيلاري دويولماقدادير. اؤز سئوگيليسيني حياتين بوتون نعمتلريندن اوجا توتان عاشيق دونيايا و كائناتا محبت گؤزو ايله باخير. اونا ائله گلير كي، گونشين چيخماسي و باتماسي سببسيز دئييلدير. بورادا سؤنمز بير عشقين گوجلو تأثيري واردير.

مگر گون جام عشقيندن ايچيب، اي شوخ مهپاره،

دير مستانه هر ساعت او ديواره، بو ديواره.

راجييه گؤره، عشق ائله بير جامدير كي، اونو ايچن عالمين فؤوقونه اوجالير و حياتي هوشيارليق زيروه‌سيندن سئير ائدير. هر ناقيص عشق روموزون آنلاماز. بيدردلره عشق عالمينده يئر يوخدور. او دور كي، بو خوصوصدا او، يازير:

ناقيصلره تكليف ائله‌مون عشق روموزون،

ابجد دئييل هر طيفلي بو ايرشاده گتيرمز.

محبت مؤوضوعسوندا يازيلميش شعر نومونه‌لري‌نين چوخوندا هر بير شاعير اؤزونه مخصوص عاشيق اوبرازي1 ياراتميشدير. اونلارين ياراديجيليغي بير ـ بيري‌نين عئيني اولماديغي كيمي، تصوير ائتديكلري اوبرازلار دا بيري ديگرينه بنزه‌مير. لاكين دئمك اولار كي، هر بير شاعير اؤز اثرلرينده حقيقي عاشيق نئجه اولماليدير؟ سوآلي اطرافيندا دوشونموش، بو سوآلا هره بير جوره جاواب آختارميشدير. بو جهتدن راجي‌نين ده قناعتي خوصوصي ماراق دوغورور. اونون نظرينجه، عاشيق «خلقاً و خلقاً» پاك بير ووجود صاحيبي اولماقلا، دونيا و عوقبادان ال چكملي، اؤز مئيليني يالنيز سئوديگي گؤزله سالماليدير و عاشيق بو دونيادا روسواليقدان عئيب ائتمه‌ملي، اونو خنجرله باشدان ـ آياغا يارسالار بئله، خيلقتينده معشوقدان اؤزگه بير شئي گؤرونمه‌مليدير.

عشق اهلي بو آفاقدا روسوا گرك اولسون،

مجنون كيمي سرگشته صحرا گرك اولسون.

باشدان آياغا يارسالا تيغ ايله گر عاشيق،

معشوق ايله مملوو سراپا گرك اولسون.

بوخل و حسد و كينه و بوغض ايله ريادان،

عاشيق اولان عالمده موبرا گرك اولسون.

اؤز خواهيشيني ترك ائلسين طالب جانان،

نه طالب دونيا و نه عوقبا گرك اولسون.

راجي‌نين عشق اهلينده گؤرمك ايسته‌ديگي كئيفيتلر بونلاردير. او، يالنيز بو كئيفيتلره ماليك اولان شخصي حقيقي عاشيق سايير. رياكارليغين عشق عالمي اوچون ان ياراماز بير جهت اولدوغونو دؤنه ـ دؤنه قئيد ائدن شاعير واختيله فيضولي‌نين سؤيله‌ديگي:

عشقيله ريا دئييل مووافيق،

روسواي گرك هميشه عاشيق.

مطلبي اوستونه گلير.

راجي‌نين گؤزلليك حاقينداكي تصوورلري ده اولدوقجا گئنيشدير. بو، بير شخصين ديگرينه و يا هر ايكي شخصين بير ـ بيرينه اولان ساده‌جه سئوگيسي دئييلدير. راجييه گؤره، «حقيقت آئينه عشقه حوسن جؤوهردير». بوتون اينساني موناسيبتلرين مايه‌سينده يالنيز حقيقت دايانير. بونو قبول ائدن شاعير عشق دونياسي‌نين عذابلارلا دولو اولدوغونا ايشاره ائدرك يازير:

عاشيق كئچيرتدي آه ايله روز و شبانه‌سين،

عرشه اوجالتدي سوز دل عاشيقانه‌سين.

عاشيقين اؤز گئجه‌سيني و گوندوزونو آهيله كئچيريب يانان قلبي‌نين آلوولاريني عرشه اوجالتماسي سببسيز دئييلدير. چونكي اونون سئوديگي گؤزل او قدر جاذيبه‌داردير كي، زولفونون بير تئلينه يئددي پادشاهين خزينه‌سيني دييشمك اولماز:

بير تار موي زولفونو، واللاهي، وئرمرم،

وئرسلله يئددي پادشاهين گر خزانه‌سين.

عاشيقين ان زنگين خزينه‌سي اونون سئوگيليسيدير. ياري‌نين اوزونو گؤرمك اوچون حسرتله قوورولان عاشيق سئودا يولوندا هر جور عذابا قاتلاشماغا حاضيردير. بو عذاب اونو آرتيق درجه ده كدرلنديرسه ده، او بوندان معنوي ذؤوق آلير، بوتون محروميتلره متانتله دؤزور. عاشيق بيلير كي، ظولم ائله‌مك يالنيز گؤزللره خاصدير. جانان يولوندا اؤز جانيندان كئچمگي تؤوصيه ائدير:

راه جاناندا، كؤنول، كئچگيلن اؤز جانيندان،

تؤكسه‌لر، قورخماگيلن بيرجه قاشيق قانيندان.

لذت وصلدن آرتيق سئويرم هيجر غمين،

طاليبم دردينه تاري بيلي درمانيندان.

معلومدور كي، شرق پوئزياسيندا عاشيقين كدري، زامانين آغير دردلري ايله چولغاشير. شاعيرلر دؤورونون عيبه‌جرليكلرينه قارشي اعتيراضلاريني دا عاشيق ديلي ايله تصوير ائديبلر. راجي ده اؤز اثرلرينده بئله واسيطه‌لردن ايستفاده‌يه موعين يئر وئريب. اونون غزللرينده كي، عاشيق حياتدا حاقسيزليقلارا دؤزمور. حاقي ناحاقا قوربان وئرنلره كسگين نيفرت بسله‌يير. ظاهيرده اؤزونو ديندار كيمي گؤستريب، باطينده چيركين ايشلر گؤرن واعيظلر، زاهيدلر اونون قاتي دوشمنيدير. رياكارليقلا مشهور اولان بئله آداملارين منبره چيخيب خالقا وعظ اوخوماسيني او، بؤيوك گوناه حساب ائدير. اودور كي، او:

دئيين بو كيبر و رياسييلا واعظ شهره،

چيخاندا منبره اوصاف كيبريا دئمه‌سين.

دئيه، اعتيراضلاريني بيلديرير. عاشيق عئين زاماندا بو جور رياكارلارين ايفشا ائديلمه‌سيندن ده ناراحاتدير. ريند، شئيخ، ساليك و زاهيد او قدر بير ـ بيرينه قاريشميشدير كي، مرد ايله نامردي سئچمك مومكون دئييلدير. چونكي زمانه ده حاقي گؤرمك ايسته‌ين بير گؤز بئله يوخدور.

ريند و شئيخ و ساليك و زاهيد قاريشميش بير ـ بيره،

چشم حق بين يوخ سئچه نامرديله مردانه‌ني.

راجي‌نين تنقيد هدفلري اولان بو عونصورلر محبت اهلينه داها چوخ اذيت وئرير. اونلار عشقي گوناه سايماقلا آزاد كؤنوللري بوخوولايير، سئون اوركلره زور ايشله‌ديرلر. بئله‌لرينه اوز توتاراق شاعير سوروشور:

عاشيقين كوفرونه قورآندا نه آيه يازيليب؟

كوفرودور، بو سؤزو، زاهيد دئمه اؤز يانيندان.

عشقي عارسيزليق و بدنامليق كيمي قلمه وئرن زاهيدلره ايسه راجي بوجور جاواب وئرير:

زاهيد، جونون كاميل بدنامليق منيم،

سن ساخلا عقل ناقيصي، ناموس و عاريني.

راجي‌نين ياراديجيليغيندا درين ماراق دوغوران جهتلردن بيري ده بديعي ديل خوصوصيتيدير. ياراديجيليغيني ديقتله نظردن كئچيرديكده بيز اونون يوكسك صنعتكارليق باجاريغينا حئيران اولوروق. شاعيرين پوئزياسينداكي اؤزونه مخصوصلوق دا محض بو زامان اوزه چيخير. او، بير بديعي تصوير واسيطه‌سيني بير ايفاده‌ني و يا بير سؤزو ائله مقاملاردا ايشله‌دير كي، اوستادليغينا ذره قدر شوبهه يئري قالمير.

كلاسيك پوئزيادا بيز قاشين هيلالا بنزه‌ديلمه‌سينه چوخ راست گلميشيك. هر صنعتكار قارشيلاشديريلان پرئدمئتلره2 اؤز ياراديجيليق بوياسيني وورموشدور. راجي ايسه بو تشبيهي ساده خالق ديلينده چوخ ايشله‌نن بير ايفاده ايله توتوشدورور:

راجي، قاشيله ائتمه‌سين هرگيز هيلال بحث،

اولماز كسيكجه ديرناغي يارين او ماه نو.

بورادا قاش هيلالا دئييل، هيلال قاشا بنزه‌ديلير. موقاييسه ده گؤزلليگينه گؤره سئوگيلي‌نين قاشي هيلالدان اوستون توتولور. شاعير بونونلا كيفايتلنمه‌ييب، هيلالي يارين كسيك ديرناغي ايله موقاييسه ائدير. بو زامان بير پرئدمئت اطرافيندا ايكي تشبيه ياراديلير. قاش، هيلال، ديرناق. ماراقليدير كي، بئيتين ايكينجي ميصراعيندا يئرسيز تكرارا يول وئرمه‌مك اوچون راجي «هيلال» سؤزونون سينونيميندن3 (ماه نو) فايدالانير. باشقا بير غزلينده شاعير گؤزلين قاشلاريني يئنه هيلالا بنزه‌دير و دئيير كي، سنين هيلالا بنزه‌ين قاشلارينا كج باخاني گؤروم دونيادا ذوالفقارا (علي بن ابي طالب«ع» قيلينجي) راست گلسين. بورادا قاشلار هم هيلالا، هم ده عئين زاماندا قيلينجا تشبيه ائديلير:

هيلال قاشينا، اي زولفو قارا، كج باخاني،

جاهاندا راست گؤروم ذوالفقارا تئز گلسين.

 بئيتدن گؤرونور كي، راجي «زولفو قارا» بيرلشمه‌سي ايله «ذوالفقارا» سؤزوندن ايستفاده ائدرك، اوغورلو بديعي تكرير ياراتميشدير. بئله ميثاللارا اونون شعرلرينده تئز ـ تئز راست گلمك اولور. بو اونو گؤسترير كي، شاعير بير بئيت و يا ميصراع چرچيوه‌سينده بير نئچه بديعي «عمليات» آپارماغيندا گؤزل نومونه‌سيني وئرميشدير.

يوخاريداكي، بئيتلرده هيلالا، قيلينجا بنزه‌ديلن قاشلار ديگر بير غزلده تاماميله يئني بير مفهوملا قارشيلاشديريلير:

بحر حوسنونده عيان اولموش ايكي پئيوسته قاش،

ايكي كشتيدير دئيرسن، بير ـ بيره چسبيده‌دير.

بورادا قاشلار دريا اوزه‌رينده بير ـ بيرينه باغلانميش ايكي گمييه (قاييغا) بنزه‌ديلير. راجي ياراديجيليغيندا ماراق دوغوران خوصوصيتلردن بيري، شوبهه‌سيز كي، بديعي تصوير واسيطه‌لري‌نين تكامول پروسئسيدير4. شاعيرين بئيتدن ـ بئيته اونلاري اينكيشاف ائتديرديگي‌نين شاهيدي اولوروق. فيكريميزي كونكرئت5 ميثاللارلا تثبيت ائتمك اوچون بو تصوير واسيطه‌لريندن يالنيز بيري‌نين تشبيه‌لرين اوزه‌رينده دايانماغي لازيم بيليريك. آشاغيداكي بئيتلره نظر سالاق:

زولف اوجوندان بيليرم خالي نه‌دن گؤستريسن،

قورموسان دام كؤنول مولكونه، دن گؤستريسن.

                *       *        *               

هر كيمسه خال و زولفونو يوزده گؤروب دئير:

هيندويا باخگيلن، اوتوروب ماريلن بئله.

               *       *       *

خالون قوي اؤپوم، تا يئتيشيم حد كماله،

هر كيم هجري اؤپسه، اونا حاجي دئيرلر.

               *       *       *

خالون گؤروب عبث يئره تسبيحي آتماديم،

مين دفعه ائيله‌ديم بو ايشي ايستيخاره من.

بيرينجي بئيتده گؤزلين ساچلاري عاشيقين كؤنول قوشو اوچون قورولموش دنه بنزه‌ديلير. ايكينجي بئيتده ايسه ساچلار ايلانا، خال ايلاني اووسونلاميش هيندويا تشبيه ائديلير. اوچونجوده خال مكه ده كي حجر داشينا، سونونجودا تسبئح دانه‌سينه اوخشاديلير. گؤروندوگو كيمي، ميثاللارين هاميسيندا پرئدمئتلر اويغون جهتلرينه گؤره چوخ مووفقيتله سئچيلميشدير. بورادا شاعير اشيالارين يالنيز ظاهيري بنزه‌ييشلريني وئرمكله كيفايتلنمه‌ميش، هر بير بئيتده موعين ليريك مضمون ايزله‌ميشدير. راجي پوئزياسي قوتلي، بديعي، تضادلارلا دا زنگيندير. اونون ياراتديغي بنزه‌رسيز ليريك نومونه‌لر سيراسيندا «ائله‌ديم» رديفلي غزله ديقت يئتيرمكله بونو موشاهيده ائله‌مك مومكوندور. بورادا هيجرانا تاب گتيره بيلمه‌ين عاشيقين درين كدري اؤز ايفاده‌سيني تاپميشدير. غزلده كي بوتون مقاملار، دئمك اولار كي، بديعي تضاد اوزه‌رينده قورولموشدور:

نه تاب هيجر، نه ترك ووصال يار ائله‌ديم،

نه ياردان كئچه بيلديم، نه ايختيار ائله‌ديم.

خزان هيجرده بير فصل وصل اوچون دؤزدوم،

نه فصل وصله يئتيشديم نه بير باهار ائله‌ديم.

دئينده ياندي ديليم، دينمه‌ينده دل ياندي،

نه عشقي گيزلده بيلديم، نه آشيكار ائله‌ديم.

بوتون بؤيوك شاعيرلر كيمي راجي ده سؤزدن چوخ اوستاليقلا ايستيفاده ائدير. اونون ياراديجيليغينداكي لاكونيزم خوصوصي ماراق دوغورور. سئوديگي گؤزلين فوسونكارليغيني ترنوم ائتمك اوچون شاعيرين ايشلتديگي مئتافورالاردان6 بيريني گؤسترمكله كيفايتلنمگي لازيم بيليريك:

ائيله‌ييب آتش روخساريني هيندويا بهيشت،

خاليقين هانسي خليلي بئله اعجاز بيلير؟

بئيتين بيرينجي ميصراعيندا «هيندو» دئديكده شاعير گؤزلين آل ياناقلاري اوستونده‌كي خالي نظرده توتور و دئيير كي، سنين آتش رنگينده اولان اوزونده قارا خال مكان توتموشدور. بو، هيندونون بهيشتده اوتورماغينا بنزه‌يير. بئله مؤعجوزه‌ني خاليقين هانسي دوستو (پئيغمبري) باجارار؟ آيديندير كي، بو هله بئيتده كي معنانين تام آچيلماسي دئمك دئييلدير. بوراداكي تصويرين اساسيندا مشهور ديني روايت دايانير. همين روايته موراجيعت ائتمه‌دن مضمونو اينجه‌لمك اولماز. روايت بئله‌دير:

«ايبراهيم خليل پئيغمبري محو ائتمك اوچون نمرود بؤيوك بير تونقال قالاتديرير. اونو تونقالا آتماق اوچون هئچ كس اودون ايستيسيندن ياخينا گله بيلمير. شئيطان اؤيره‌دير كي، پيغمبري مانجاناغا قويوب توللاماق لازيمدير. نمرود بئله ده ائتديرير. خاليقين حؤكمو ايله اود ايبراهيم خليلي يانديرمير و او خيلاص اولور».

راجي‌نين غزللرينده بوجور ميصراع و بئيتلره داها چوخ راست گليريك. بودا شاعيرين ايسلام ديني ايله علاقه‌دار بوتون منبعلره ياخيندان بلد اولدوغونو گؤسترير. موختليف غزللردن گتيريلميش آشاغيداكي بئيتلرده ايسه راجي عرب ديلي‌نين قرامماتيك7 قورولوشوندان تصوير واسيطه‌سي كيمي ايستيفاده ائتميشدير.

ديل مولكونو ائتدي زير و زبر صؤحبت رقيب،

ويران او يئر اولور كي، «سوكون» اوردا پيش تاپار. 

                *       *        *               

«اليف» قديله «مد» قاشين، «دال» گردنين،

شؤهرت وئريب منيم بو ويلايتده آديما.

بئيتين بيرينجيسينده دئييلير: «رقيبين صؤحبتي كؤنول مولكونو آلت ـ اوست ائتدي. او يئر ويران اولور كي، «سوكون» (عرب اليفباسيندا صاميتدن سونرا صائيتين گلمه‌ديگيني بيلديرن ايشاره) اورادا قاباغا دوشر». شاعير عرب ديلي اورفوقرافيياسيندا8 سؤزلرين هئچ واخت «سوكون» ايشاره‌سيله باشلانماديغيني نظره چاتديراراق دئمك ايسته‌يير كي، سؤزو «سوكون»لا باشلاماق معناني ويران ائتديگي كيمي، رقيب صؤحبتي ده عاشيقه خوش گلمه‌ييب اونون قلبيني آلت ـ اوست ائدر.

ايكينجي بئيتده كي معنا بئله‌دير: «سنين بويون «اليفه» (آ)، قاشين «مد» ( ) ايشاره‌سينه، بوينون ايسه «دال» (د) حرفينه بنزه‌يير. بو، منيم ويلايتده آديما شؤهرت وئرميشدير». يعني من سني سئوديگيم اوچون بو ويلايتده آد آلميشام، تانينميشام. بيرينجي ميصراعدا تصوير واسيطه‌سي كيمي گؤستريلن حرف و ايشاره‌لري بير يئره ييغديقدا دوغرودان دا اونلارين آرديجيلليغيندان «آد» سؤزو اوخونور.

راجي جانلي خالق ديلينده ايشله ديلن آتالار سؤزلري و مثللردن ده اؤز شعرلرينده سيخ ـ سيخ بهره‌لنميشدير. اونلاردان ايكيسيني نومونه اوچون آشاغيدا وئريريك:

گئدر، مثلدي دئير خالق، ياغ اوسته،

سنه، رقيبه موناسيبدي بو مثل، گؤرورم.

                *       *        *               

كوييندن اهل ديل كئچر، ائيلر رقيب داد،

جانا، مثلدي بو: «ايت هورر كاروان كئچر».

حاضير خالق سؤزلري ايله ياناشي، راجي اؤزوده بوگون آتالار سؤزو كيمي سسله‌نن حيكمتلي ميصراعلار ياراتميشدير. اونون:

كولاهون ساتگيلن خرج ائت، طوفئيلي اولما نامرده،

جاهاندا كلله ساغ اولسون كولاه اسگيك دئييل مرده.

بئيتي بونا گؤزل ميثالدير.

                *       *        *               

اعتيراف ائتمه‌لي‌ييك كي، موعاصير اوخوجو راجيني ان چوخ مرثيه شاعيري كيمي تانييير. بو دا سببسيز دئييلدير. چونكي راجي كربلا شهيدلري‌نين فاجيعه‌سيني ديگر موعاصيرلريندن داها يانيقلي بير ديلله تصوير ائدن، عوضسيز قلم صاحيبيدير. مرحوم فريدون بيگ كؤچرلي «آذربايجان ادبياتي» كيتابيندا يازيردي كي، دخيلدن سونرا راجي كربلا گولشني‌نين ان سوزناك نؤوحه خواني حساب ائديلير راجي كربلا فاجيعه‌سي‌نين هانسي بير قيصه‌سيني ريشته نظمه چكيبسه، تاماميله بؤيوك محبت بوروز ائديبدير.

راجي‌نين ديوانيندا 83 مرثيه و سينه‌زن واردير. مرثيه‌لرين آراسيندا وئريلن افرادلار موللا حسين ماراغالي دخيليندير. بو پارچالار بندلر آراسينا، شوبهه‌سيز كي، ناشيرلر طرفيندن سالينميشدير. يئري گلميشكن  قئيد ائدك كي، بو آرتيرمالار مرثيه‌لرين مضمونونا خوصوصي رؤونق وئرير، اونلاردا ايفاده اولونان كدري بيرآزدا قووتلنديرير. مرثيه‌لر راجي ياراديجيليغي‌نين سونراكي، دؤورلرينه عاييددير. بونا غزللري‌نين بيرينده آيدين ايشاره ده وورموشدور:

قصيده، مرثيه بوندان سورا دا ياز، راجي،

مزاج ياره مووافيق دئييل غزل، گؤرورم.

راجي‌نين ياراديجيليق اؤزونه مخصوصلوغو مرثيه‌لرده ده گؤرونمكده‌دير. شاعير بو قيسم شعرلرينده قورولوش و فورما اعتيباريله هئچ كيمي تكرار ائتمير. جسارتله دئمك اولار كي، او، مرثيه ادبياتي‌نين اينكيشافينا يئني ايستيقامت وئرميش، اونا ليريك احوال و روحيه، فورما زنگينليگي و ايفاده الوانليغي گتيرميشدير. تصادوفي دئييل كي، راجي ايله عئيني دؤورده و اوندان سونرا ياشاميش بير سيرا آذربايجان شاعيرلري اونون ياراديجيليغيندان فايدالانميشلار. راجي مرثيه و سينه‌زنلريني اساساً موربع فورماسيندا يازميشدير. بوجور قورولوش تعزييه مجليسلري اوچون داها ال وئريشلي اولدوغوندان گئنيش ميقياسدا ياييليب. چونكي اونو اوجادان آوازلا اوخويان شخص هر بير بندي ايفا ائديب قورتاراندا مجليس اهلي باشلانقيج بئيتي نقرات كيمي تكرار ائدير كي، بونادا «آياق توتما» دئييلير.

راجي، دخيل و قومري كيمي كربلا فاجيعه‌سيني آرديجيلليقلا تصوير ائتمه‌ميشدير. او احوالاتين ان قاباريق حيصه‌سيني سئچميش و اونلاري يانيقلي بير ديلله نظمه چكميشدير. بو زامان شاعير تصوير ائتديگي حاديثه‌يه اؤز موناسيبتيني ده بيلديرميش، دونيانين وفاسيزليغيندان شيكايتلنميشدير:

بؤيله‌دير روز ازلدن، راجي، رسم روزيگار،

كيمسه‌نين كامينجا دؤور ائتميب بو چرخ كجمدار.

جان من، بو عؤمره، بو دونيايا يوخدور اعتيبار،

ايسته‌سن دونيا و عوقبا، گئت نجف ائيوانينا.

ديواني‌نين ايلك مرثيه‌سي يارادانا موراجيعتله باشلانير. بورادا عؤمرو بويو گوناه ايشلتميش بير شخصين صميمي اعتيرافلاري عكس اولونموشدور. اوجا خاليق قارشيسيندا مخلوقون تؤره‌تديگي پيس عمللره مرحمت ديله‌ين شاعير كربلا شوهداسي خاطيرينه آللاهدان ايمداد ايسته‌يير و شعري آشاغيداكي بندله تاماملايير:

پاي طلب جهديني چك دامن صبره،

گؤز ياشين ايله توشه گؤتور خانه قبره،

تيكيه ائله‌مه، راجي، نه تفويضه نه صبره،

مابئينده بيز مؤعتقيد خوف و رجاييك.

اوندان سونرا گلن بوتون مرثيه‌لر باشدان ـ باشا غم ـ غوصه ايله دولودور. اونلارين هر بيرينده ايمام حسين عليه السلامين اؤولادلاري‌نين و ديگر شهيدلرين باشينا گتيريلن سونسوز عذابلاردان بحث ائديلير. اوخوجويا درين تأثير گؤسترن بو تصويرلر او قدر اينانديريجيدير كي، ايستر ـ ايسته‌مز اينساندا ظولمه، حاقسيزليغا، عدالتسيزليگه قارشي كسگين نيفرت حيسي اويادير. راجي اساسلانديغي ديني روايت و منبعلره اويغون اولاراق كربلا فاجيعه‌سي‌نين ايشتيراكچيلاريني ايكي قوروپا آييرير: ايمام حسين، حضرت عابباس، علي‌اكبر، جناب قاسم، جناب زينب، جناب سكينه، ام‌كلثوم، جناب لئيلا، علي‌اصغر، فاطيمه و باشقالاري حاققين، عدالتين؛ شيمر، يئزيد، حاريث، حرمله و ديگرلرين ظولمون، ظاليمليغين تمثيلچيلريدير. شاعير بيرينجي طرفين آپارديغي موباريزه‌يه درين رغبت حيسيني دئمك اولار كي، مرثيه‌لرين هر ميصراعسيندا ايفاده ائتميشدير. اونون شعرلرينده آتانين اوغولا، قارداشين قارداشا، باجي‌نين قارداشا و سون نتيجه ده آللاها اولان محبتي او قدر جاذيبه‌لي تصوير ائديلميشدير كي، اوخوجو قلبيني كدرله، گؤزلريني ياشلا دولدورور. فريدون بيگ كؤچرلي‌نين تعبيريله دئسك، بو غم و الم و بو گؤزياشي اينساني مأيوس و مغشوش و تزييق ائتمير، بلكه اونون قلبيني صافلانديريب، گؤزونه ايشيق گتيرير.

غزللرينده اولدوغو كيمي، مرثيه‌لرينده ده راجي عشقي ترنوم ائتميشدير. فرق ايسه يالنيز عشقين مضمونوندادير. او حاق، عدالت اوغروندا اؤزونو فدا ائدن كربلا شهيدلري‌نين شهادت قاباغي كئچيرديكلري حيس و هيجانلاري او قدر طبيعي، اينانديريجي شكيلده تصوير ائتميشدير كي، اوخوجو بو حاديثه‌لره بيگانه قالا بيلمير.

مرثيه‌لرده شهيدلرين قهرمانليغي دئييل، اونلارين مظلوملوغو عكس اولونموشدور. بو، دؤيوش صحنه‌سينده قووه‌لرين غئيربرابرليگيندن دوغان چاره‌سيزليك كيمي تقديم اولونمور. اونون مايه‌سينده ايلاهي عشق دايانير. بو عشقين يولوندا شهيدلرين هر بيري ان آغير عذابا بئله قاتلاشماغا حاضيردير. اونلار چوخ گؤزل درك ائدير كي، حاق، عدالت قوربانسيز مومكون دئييل، اونا گؤره ده جانلاريني فدا ائدركن مأيوسلوق حيسي كئچيرميرلر.

شاعير مرثيه‌لري‌نين بيرينده ايمام حسين عليه السلامين ديلي ايله بئله دئيير:

حاق يولوندا سوسوز اؤلمك دئمه زحمتدي منه،

گؤزومه اوخ ديه گر، عئين محبتدي منه،

عالم عشقيده هر زحمتي راحتدي منه،

دؤزرم يوز بئله زحمتلره بير جانيم ايله.

ديگر مرثيه شاعيرلريندن سفرقلي اولاراق راجي نؤوحه‌لرده تصويرچيليگه چوخ يئر وئرميشدير. بحث ائتديگي هر هانسي بير قيصه‌يه اؤزونون موناسيبتي آيدين گؤرونور. اونون اثرلرينده اساساً اوبرازلار دانيشير. بير جهتده چوخ ديقته لاييقدير كي، راجي كربلا موصيبتيني تصوير ائدركن حاديثه‌لري خالقيميزين عادت ـ عنعنه‌لري ايله مهارتله اوزلاشديرا بيلميشدير. مثلاً مرثيه‌لرده اوغلو اؤلن آنا و يا نيشانليسي قتله يئتيريلن تزه گلين هانسي وضعييتلري كئچيريرسه، بو گون ده خالقيميز آراسيندا همين موناسيبت ياشاماقدادير. اونا گؤره ده راجي‌نين مرثيه‌لري اؤز اهميتيني هميشه حيفظ ائده‌جكدير.

يازان: حافيظ آبي‌يئف

كؤچورن: سردریلی

 اتك يازيلار:

1 - اوبراز: صورت، سيما، شكل، شخصيت (Obraz)

2 - پرئدمئت: اجزا، شئي، چيز، موضوع (Predmet)

3 - سينونيم: مترادف، لغات هم معني (Sinonim)

4 - پروسئس: يول، جيغير، گئديش، گذر، مرحله، روند، جريان (Proses)

5 - كونكرئت: آچيق، آيدين، موختص، ملموس، واضح، دقيق، موعين، (Konkret, Kankret)

6 - مئتافورا: مجاز، استعاره، كنايه (Metafora)

7 – قرامماتيك:

8 – اورفوقرافي: درست نويسي املاء كلمات (Orfoqırafi)

بوز چیچگی

گلدي چپيش كيمي شن، شئيطان، ورهو،

نازلانا ـ نازلانا اوٍزومه باخدي.

الده نئچه بوتا بوز چيچگي، او،

گوللري هوسلن گولدانا تاخدي.


«بونلاري ياديگار ساخلارسان مندن»،

دئيه ـ گؤيرچينيم پيرلادي، گئتدي.

غمزه‌سي اوخ كيمي ديدي سينه‌مدن،

اوو ايكن اووچوسون اوولادي گئتدي.

 

گولداندا بوتالار قالدي بير زامان،

گوللري قورودو، تؤكولدو بير ـ بير.

منيمده ايچيمي دوغرادي هيجران،

بو نازين، ادانين معناسي نه‌دير؟

 

مني بير دفعه‌ليك آتيردي اگر،

گئدنده گوٍل نه‌يه وئردي ياديگار؟

بيلميردي، بيلميردي، بيلميردي مگر،

گول نه‌قدر عؤمر ائدر، نه‌قدر ياشار؟

 

اونا سؤيله‌مه‌ديم، دئمه‌ديم نه‌دن:

دريلن چيچكدن ياديگار اولماز!

يوزده گؤزه‌تله‌سن، يوزده سو وئرسن،

كؤكوندن آيريلان، سارالار، قالماز!

 

نه بيليم، بلكه‌ده او آج مارالين،

گوماني بو گوله گليرميش تكجه.

بيرده يارامازا، نه يارجي ـ يارين،

صاباحين معناسين بيله‌يدي نئجه؟

 

صاباحسيز كئچميشدي عؤمرو هميشه،

كدرلر عؤمورلوك، سئوينجلر بير آن.

صاباحدان نه اوموب، كوٍسه‌جكدي نه؟

سحري سيخينتي، آخشامي حيرمان.


او، سئللر اوزونده اوزن بير كولون،

بوتاسيندا آچان گوله بنزردي.

هر آن بو دهشتلي طالعين، يولون،

داشلي دالغالاري باغرين ازردي.

 

او سيرت قايالارين قوزو جئيراني،

قورشونلو ـ پيچاقلي شهرده دوستاق.

بير قارين مينتلي چؤرك قورباني،

هر گئجه بير قوردون ائوينده قوناق.

 

اؤزو باختي قارا پريلر كيمين،

پئشه‌سي بخته‌ور، دئولره خيدمت.

قوينو بخته‌ورليك اوجاغي، لاكين،

نصيبي قارا گون، قيسمتي حسرت.

 

عشقه، محبته سوسوز اورگي،

گاه ايكييه باغلي، گاه اوچه باغلي.

اومودو، آرزيسي، عشقي، ديلگي،

بيلمز نه‌يه باغلي، لاپ هئچه باغلي.


نئجه‌كي قلبيندن چيخارتدي، آتدي،

بورانلي گئجه‌ده باش آلدي گئتدي.

غوبارلي كؤنولدن توفان قوپارتدي،

دومانلار ايچينده ايتدي كي، ايتدي.

 

بير نئجه دالينجا دولانديم خسته،

يئره ـ گؤيه زنجير سالديم، تاپماديم.

آختارديم، قويماديم داشي داش اوسته،

هر ياندان سوراغين آلديم، تاپماديم.

 

گون كئچدي، آي كئچدي، ايلده دولاندي،

حسرتين كؤنولدن آتا بيلمه‌ديم.

منيمده سارامي سئللر آپاردي،

نه‌دنسه اليندن توتا بيلمه‌ديم.

 

اؤزو ايتدي ـ باتدي، دوماندا ـ چنده،

گولوده قورودو، تؤكولدو، اولسون!

غميني ياديگار ساخلارام منده،

غم كي، چيچك دئييل سارالسين، سولسون!


اونودان دئييلم دردين، نيسگيلين،

سهند طاقتي وار منده ده، قاللام.

شيرينين اؤزو تك غميده شيرين،

گئديبسه، مئهريمي غمينه ساللام.

 

دونن قار ياغيردي، باخديم باغچا ـ باغ،

سون ياپراقلاريندا تؤكوب، ساچميشدي.

يالينجا بوتالار اسيردي زاغ ـ زاغ،

لاكين بوز چيچگي، چيچك آچميشدي.

 

ائله بيل بير آندا عالم دييشدي،

بولودلار دانيشدي، سس گلدي چندن.

ايچيمه سسلردن ولوله دوٍشدو:

«بونلاري ياديگار ساخلارسان مندن»!

 

بوز چيچگي، منيم سئوگي چيچگيم،

آلقيش بو دؤزومه، ايلقارا آلقيش!

شاختايا، بورانا كيم دؤزرميش، كيم،

سنده نه درين معنا وارايميش!

 

قيزين! اوٍرگيمين اودونا قيزين!

سن، منيم عشقيمين سون باهاريسان.

او گوناهسيز قيزين، پناهسيز قيزين،

بوراندا گول آچان ياديگاريسان.

 

سني اورگيمه اكيرم باري،

كؤكسومده كؤك ساليب، بوداق آتاسان.

ياغديقجا باشيما زمانه قاري،

هئي چيچك آچاسان، چيچك آچاسان!

                                                 بولوت قاراچورلو "سهند"

وور !

ائله من اؤزوم ده بوگون ییرتیجی...

ییرتیجی نیفرتیم دوشمنی قووور.

آییق کیپریکلریم قیصاص قیلینجی...

وور، اؤلن داشناکدیر، آدام دئییل وور!

ییرتیجی نیفرتیم دوشمنی قووور.

                                                                                                                 

آداما بنزه‌ییر یالنیز ظاهیری،

کیرلی جایناقلاری نئشتردن ایتی.

دیشینین دیبینده اؤلوم زهری،

گلیر یئر اوزونون ان موردار ایتی.

کیرلی جایناقلاری نئشتردن ایتی.

 

بوگون آذربایجان بویلو گلین‌دیر،

یوردوم اؤزو بویدا اینتیقام دوغور.

پولاد یومروغونو گرز کیمی ائندیر،

گبرن داشناکدیر، آدام دئییل، وور!

یوردوم اؤزو بویدا اینتیقام دوغور.

 

نه ایلان، نه عقرب تهلوکه‌لیدیر،

غصبکار عقربدن قات ـ قات شرفسیز.

ماسکالی صورتی ارضه بللی‌دیر.

پاکلارمعبدینه گیریر ناتمیز.

غصبکار عقربدن قات ـ قات شرفسیز.

 

گیریر قیلیغینا نظربایئفین،

گیریر آرخاسینا رافائللی‌نین.

مین ـ مین صیفتی وار تپه‌گؤز دئوین،

هاچا اورکلی‌نین، هاچا دیللی‌نین.

گیریر آرخاسینا رافائللی‌نین.

 

اینانما میللتباز دله‌دوزلره،

روتبه‌دن روتبه‌یه سورونن‌لره.

چوخو قول‌بچه‌دیر توخ دونقوزلارا.

روتبه‌دن روتبه‌یه سورونن‌لره.

 

یالنیز اولو تورکه، خلیل رضایا

یالنیز اؤز روحونا اینامین اولسون.

ای آسلان اورکلیم دؤنمه قوزویا،

غلبه ان بؤیوک مرامین اولسون.

یالنیز اؤز روحونا اینامین اولسون.

 

گولـله توکنیرسه آوتوماتیندا،

باخیشین گولـله‌دیر، اسیرگه‌مه، وور!

تانکین بودره‌ییرسه الین آلتیندا،

تانکدان، راکئتدن ده گوجلو قارداشیم،

وور، فاتح کولونو گؤیلره سووور.

باخیشین گولـله‌دیر، اسیرگه‌مه، وور!

 

سودامر بالامین آغ بوغازیندا،

گؤی لکه‌لر قویوب او بئینی چوپور.

دؤن قاینار پولادا ایلان آغزیندا،

وور، اؤلن داشناکدیر، آدام دئییل، وور!

 

داشناک ـ پلانئته ان بؤیوک یاغی،

آیاغی آلتیندا وولکان اولمالی!

"دنیزدن دنیزه" دئین آلچاغی،

بوغماغا ایلدیریم، عمان اولمالی!

 

چاغیریر زنگه‌زور: ـ ضربه‌نی برک وور!

سنگرده مؤحکم دور!.. چاغیریر گؤیچه.

لاچینیم، شوشا آدلی سونسوز جاهانیم ـ

ناتمیز اللرده قالان گول غونچه...

 

چاغیریر اوخ کیمی میناره‌لری،

موقدس هئیکلی دئوریلنلریم.

ییخیلان باش داشی، مزاری، قبری،

نباتات باغینا چئوریلنلریم.

 

"اینتیقام" قیشقیریر یارالی داغلار،

قانلاری چایلارا قاریشانلاریم.

داغیلان تیفاقلار، سؤنموش اوجاقلار،

شیکست طالعیله باریشانلاریم،

قانلاری چایلارا قاریشانلاریم.

 

"اینتیقام" قیشقیریر یارالی چایلار ـ

زاریسلی، خلفلی، خاچینچای، ترتر.

چایلارا نه سؤیلر اولدوزلار، آیلار:

قول کیمی سورونمک اؤلومدن بتر!

 

قالیبسا جانیندا بیرجه داملا قان،

اینانما ساختاکار صولحبازلارا سن.

شوشادان، لاچیندان ال چکن، اینان،

کور اولور، ال چکیر ایکی گؤزوندن.

اینانما ساختاکار صولحبازلارا سن.

 

اگر اؤلمه‌ییبسه عشقین، غئیرتین،

وور، اؤلن داشناکدیر، ضربه‌نی برک وور!

اودور ایلک دوشمنی بشریتین.

ییرتیجی نیفرتیم دوشمنی قووور،

گبرن داشناکدیر، آدام دئییل، وور!

                                              "خلیل رضا اولو تورک"

ساغلیغیندا قیمت وئرین اینسانلارا !

بیر آرزوم وار، آی آداملار،

قویون دئییم،

ساغلیغیندا قیمت وئرین اینسانلارا،

یاخشیلارا ساغلیغیندا یاخشی دئیین،

ساغلیغیندا یامان دئیین یامانلارا.

یالنیز، یالنیز ساغ اولاندا،

هرکس اصل قیمتینی بیلر اوندا؛

بو سؤزلریم دوز اولماسا

تؤهمت ائدین.

سیزدن ریجا ائله‌ییرم میلیون کره،

شاعیرلره ساغلیغیندا حؤرمت ائدین،

ساغلیغیندا هئیکل قویون اؤلمزلره...

گله‌جه‌یه چوخدا اومید باغلامایین،

سؤزونوزو سونرالارا ساخلامایین.

زهله‌م گئدیر سونرالاردان،

واختسیز دینن زورنالاردان،

بوش بوغازدان، آوارادان

تویدان سونرا ناغارادان.

ساغلیغیندا سئویندیرین تمیزلری،

سیز حیاتدا بو آماللا آددیملایین.

ساغلیغیندا ایفشا ائدین خبیثلری،

ساتقینلارا ساغلیغیندا ساتقین دئیین،

تولکو دئیین تولکولره،

آسلان دئیین آسلانلارا؛

ساغلیغیندا قیمت وئرین اینسانلارا...

هرکس بیلسین اؤز یئرینی

نئجه ساغدیر،

بو، پیسلرین حیاتینی قیسالتماقدیر،

یاخشیلارین حیاتینی اوزالتماقدیر...

بو نه‌دن‌دیر اؤلن کیمی، قلبیمیزده

آداملاردا سئوگی، حؤرمت آشیب ـ داشیر.

اؤلن کیمی یاخشیلارا دا یاخشیلاشیر،

یامانلار دا یاخشیلاشیر...

چیرکینلرده تمیز اولور اؤلن کیمی...

یادلار بئله عزیز اولور اؤلن کیمی...

خاطیره‌لر سؤیله‌ییریک،

نئکرولوقلار قوللاییریق،

هامیسینی اوجدان‌توتما یاخشی دئییب

او دونیایا یوللاییریق.

بو گئجیکمیش خیر دوعا کیمه گرک؟

بوندان مزار بؤیویه‌جک،

یا اؤلن‌می دیریله‌جک؟

خوشوم گلمیر

بو کؤهنلمیش عادتلردن،

خوشوم گلمیر...

بو سردابا سئوگیلردن،

حؤرمتلردن خوشوم گلمیر.

ایسته‌میرم واخت ـ وعده‌سیز شؤهرتی من،

بیر آن عؤمرو میلیون قیزیل اؤلوم گله،

دییشمه‌رم...

دیری اوچون مین هئیکله دییشمه‌رم...

دوز دئمه‌سم، اوندا منی باغیشلایین،

اوز توتارام اوشاقلارا،

قوجالارا، جاوانلارا،

ساغلیغیندا قیمت وئرین اینسانلارا،

یاخشیلارا ساغ اولاندا یاخشی دئیین،

ساغلیغیندا یامان دئیین یامانلارا...

                                             "جابیر نووروز"

گئدیرسن؟

سوكوتا بورونوب يوللارلا آنلار،

گؤيلرده ساللاييب قاشين ـ قاباغين؛

گئتمك ايسته‌ييرسن، آدديمين گلمير،

گؤزومه باغليدير سنين آياغين.

 

اوخلانيب گؤزومه، گؤزلرين سنين،

باخيشين جالايير كؤنلومه سازاق؛

آيريليق ناغيلين اوخويورام من،

هر كيپريك چالاندا دؤنور بير واراق.

 

جومورام كؤنلونه، آي دنيز گؤزلوم،

كؤنلون دالغالانيب چاغلايير مني؛

آديمي سيليرسن بوگون باختيندان،

گؤزلر داملا ـ داملا آغلايير مني.

 

بوگون سن گئديرسن، كدرلي‌يم من،

دونوبدو آغزيمدا هاراييم، سؤزوم؛

يوخ! يوخ آغلامايير دالينجا سنين،

اوغور اولسون دئيه، سو سپير گؤزوم.

 

نه واختسيز كؤچورسن سونقور باخيشليم،

هاچان يازدا كؤچوب گؤللرين قازي؟

آي ايپك قانادلي سن كي عؤمورلوك،

قاييتماز اولورسان، نئيليرم يازي.

 

داشلاردا آغلايير ويداع مارشينا،

يوللاردا دوشونوب سون نيتيني،

آياقلا آرزومو، خوش گونه قوووش،

ايسترم دونيادا سعادتيني.

 

دئميشديم آنانا: «سئوديگيم گؤزل!

سيزين قيزينيزدير، منيم اولاجاق»؛

بيلمزديم ساچين تك باختيم قارادي،

آرزو چيچكلريم بير گون سولاجاق.

 

منيمسه باختيمدان بئله گليبدير،

هئچ آلوو بئله‌جه مني ياخمادي؛

اوچدو آرزولاردان تيكديگيم بينا،

ييخيلميش تاواندان توزدا قالخمادي.

 

گئتدين باخت ائوينه، «يولون اوغورلو»،

ظن ائتمه «اؤز اَليم، اؤز باشيم» اولدو؛

گئتدين‌مي؟ «حياتين اوغوللو ـ قيزلي»،

منيمسه سيرداشيم، گؤزياشيم اولدو.

 

گؤزياشيم جواهير، گؤزياشيم اينجي،

دايان! گئتمه دايان درديني آليم؛

آغارميش ساچيمين ساپينا دوزوب،

بو سون ياديگاري بوينونا ساليم.

 

آتالار دئييبلر: «حياتين يولو،

ياري قيسمت اولسا، ياري هيمتدير»؛

اولدوقجا چاليشديم، چاتماديم سنه،

خوشباخت اول گؤزليم، بو دا قيسمتدير.

 

«ياخشي يول» دئييرم تيترك دوداقلا،

لاكين آرزوم، عشقيم دومانا دؤنور،

سؤزلريم آسانجا قوپور ديليمدن،

آنجاق، گؤروشوموز گومانا دؤنور.

 

كؤكسومده قيزيلدان بير ساراي سالديم،

ياشارسان عؤمورلوك ديلگيمده سن،

گؤزومدن گئتسن ده اوزاق دگيلسن،

رؤيالاريمداسان، اورگيمده‌سن.

                                        "حسن اوموداوغلو"

48 اؤلچولو قادین پالتاری

گئییملر گؤرنده آنا، هر دؤنه

48 اؤلچوده قالار گؤزلريم.

جيبيم پوللاريمين قبرينه دؤنر،

تيتره‌يير ديزلريم، دولار گؤزلريم.

 

48 اؤلچوده پالتار گئيردين،

كسر شاختا مني، دؤير قار مني.

48 اؤلچويه چئوريليب دردين

ويتريندن بويلانيب يانديرار مني.

 

ایمكانيم هر دفعه ایمكانسيزلاشار،

باخار 48 ـ لر آرخامجا دست ـ دس.

هاميسي اَينينه گؤز‌ل ياراشار،

نييه بيرينيده آلانميرام بس؟

 

قاليب گؤزلريمده مورازيم منيم،

تسلّيم بير شيرين گومانا قاليب.

سئوينمك قیسمتيم قيزيم زؤهره‌نين

اؤلچوسو 48 اولانا قاليب.

دوشر بوي ـ بوخونون ياديما هرگون

بويون گئد‌ر ـ گلمز يولچوسو اولوب.

گؤر نئچه ايلديركي، اَيين ـ باش اؤلچون

دؤنوب حسرتيمين اؤلچوسو اولوب.

 

ياز باشي قار ياغار ايلك نوباريما،

من سني ياز باشي ايتيرديم آنا!

اَيين ـ باشين اوچون ييغديقلاريملا

سني سون منزله اؤتوردوم، آنا!

 

او واختدان پاييم نه، تؤحفه‌لريم نه؟

اوغول يوخ، اوره‌‌يي داش اولموشام من!

پالتار عوضينه، سنين اَينينه

48 اؤلچوده داش آلميشام من!

 

48 اؤلچوده گؤرسم هر نه‌يي،

نبضيم قیرخ سکگیزه ائنر آن به آن.

اوچونوب يئريندن قوپار اوره‌‌ييم.

سورونر موقدّس تورپاغيناجان.

 

48 اؤلچولو قادين پالتاري

توستومو تپه‌مدن قالخيزار گؤيه.

گلرم، اوستونده بيتن اوتلاري

گؤزومون ياشيلا اميزديرمه‌يه.

گئييملر ـ كئجيملر گلمز عينينه،

بيگانه قالميسان، آنا هر شئيه.

وطن تورپاغيني گئييب اَينينه

چوخدان قوووشموسان اؤلچوسؤزلويه

 

گئييملر گؤر‌نده آنا، هر دؤنه

48 اؤلچوده قالار گؤزلريم.

جيبيم پوللاريمين قبرينه دؤنر،

تيتر‌ير ديزلريم، دولار گؤزلريم.

                                    "شاهمار اکبرزاده"

زلیم‌خان یعقوبدان بیر قوشما

ايران توٍركوسو و آذربايجان ادبياتيندا ان چوخ سئويلن شعر فورماسي قوشمادير. اون‌بير اؤلچولو اولان بو شعر نؤوعونون هر ميصراعي  5 + 6و يا 3 + 4 + 4 بؤلگولرينده قورولار. عوموميتله اوچ و يا بئش بند اولار. هر بندده ايلك اوچ ميصراع بير قافيه‌ده و بوتون دؤردونجو ميصراعلار ثابيت قافيه‌ده اولارلار. بعضي قوشمالاردا قوشابئيت فورماسيندا يازيلار. يعني بيرينجي ميصراع، اوچونجو و ايكينجي ميصراع، دؤردونجو ميصراع ايله همقافيه اولار.

قوشما، آشيق ادبياتي‌نين ان يايغين شعر فورماسيدير. بوتون آشيقلار، قوشما يازميشلار. شهريارين حيدرباباسيدا قوشما فورموندا يازيلميشدير.


يارادان هئچ نه‌يي تك ياراتماييب،

چمني بولاقلا قوشالاشديريب.

ايلهامي شعرينن، اورگي سؤزونن،

نغمه‌ني دوداقلا قوشالاشديريب.

 

يئرلشمير اوتاغا، سيغيشمير ائوه،

باخيرسان ساچلاري قاب قارا شوه،

بابانين يانيندا داريخمير نوه،

قوجاني اوشاقلا قوشالاشديريب.

 

دونيانين حئسابي يازيلمالي‌ايميش،

سئوينجي، عذابي يازيلمالي‌ايميش،

تاريخين كيتابي يازيلمالي‌ايميش،

قلمي واراقلا قوشالاشديريب.

 

حياتا جان وئرير قلبين سسلري،

دونيا اونوتماييب دويان كسلري،

اوركده ياشايان موقدسلري،

آليشان اوجاقلا قوشالاشديريب.

 

زليم‌خان يوردومدو بو دوغما دييار،

بوردا بئششگيمده، مزاريمدا وار،

دونيانين اؤزودور بؤيوك صنعتكار،

اينساني تورپاقلا قوشالاشديريب.

گؤی اوزو داش ساخلاماز

دوروب گؤي اوزونه داش آتان اوغلان،

         گؤي اوزو داش ساخلاماز.

اوغول بئله باش ساخلاماز، آتام بالاسي،

كيم قيرخيب باشيني،

                         ساليب بو كؤكه؟

شالوارين، پئنجگين اؤزوندن يئكه،

باخيرسان، گؤي اوزو گؤزوندن يئكه، ــ

             دوروب گؤي اوزونه داش آتان اوغلان.

هله كي، باشينا ـ گؤزونه قييماز،

       آتديغين داشلاري ساخلار گؤي اوزو.

آتديغين داشلاري توتوب الينده،

       سني ايللر بويو يوخلار گؤي اوزو.

قيرخيق باشين توكله‌نينجه،

او دومدورو گؤزلرين

          بولانينجا، چيركله‌نينجه،

              آتديغين داشلاري ساخلار گؤي اوزو.

 

يئديگيندن يئيرسن،

گئيديگيندن گئيرسن،

         بؤيويرسن، بؤيويرسن، آتام بالاسي.

گؤزلرين بؤيوير سن بؤيودوكجه،

         گؤزونده ياش بؤيوير.

اللرين بؤيوير سن بؤيودوكجه،

         گؤي اوزونده

                آتديغين داش بؤيوير.

 

باخت گولسه اوزونه بو يئر اوزونده،

       اؤلومدن لنگيييب گئجيكه بيلسه.

او داشدان اؤزونه بو يئر اوزونده

       حاصار چكه بيلسن،

                         ائو تيكه بيلسن.

بير گؤي قورشاغي‌تك عؤمرون اوزانسا،

      باختينا هر جوره رنگدن دوشه‌جك.

بير گون بو دونيادا قبرين قازيلسا،

      بلكه ده، باشداشين گؤيدن دوشه‌جك.

 

... دوروب گؤي اوزونه داش آتان اوغلان،

       گؤي اوزو داش ساخلاماز...

                                              "رامیز رؤوشن"

اؤزون اؤز یولونسان ...

راميز و راميزين شعرلريني ايلك دفعه غريبه بير حئيرتله بيزه تانيتديران اكرم ايليسلي (Əkrəm Əylisli) اونون 1970 ـ جي ايلده چيخان بالاجا كيتابچاسينا اؤن سؤز يازدي و راميز رؤوشن شعري‌نين سئحريندن ايناملا دانيشدي.

ايندي اوخوياجاغينيز بو كيتابا اؤن سؤز يازاندا اكرمين سؤزلري ياديما دوشدو: «راميز رؤوشنين ايگيرمي اوچ ياشي وار. بونو دئمه‌مك ده اولاردي. آنجاق مسئله بوراسيندادير كي، راميزين شعرلري ايله اونون ياشي آراسيندا غريبه بير اويغونلوق وار...»

ايندي راميزين 40 ياشي وار. ايكي بالاسي وار. ايندي ايكينجي كيتابيني اوخوياجاقسينيز. بونلار اؤز يئرينده. آمما «گؤي اوزو داش ساخلاماز»داكي شعرلرين ياشي آرتيق راميزين ياشي ايله عئيني دئييل. اونلار يا چوخ جاواندير، يا دا چوخ قوجا. بعضيلري سانكي اوشاقليق ايللريندن قوپوب قاليب. بعضيلري ده اؤز عؤمرونو چوخدان اؤتوب كئچيب، قوجاليب، ساچلارينا دن دوشوب. كيتابداكي شعرلرين زاماني يا چوخ ايرليده‌ير، يا چوخ گئريده. آنجاق هر ايكي حالدا بو شعرلر شاعيرله ياشيد دئييل.

او ياشيد شعرلر كيمي، بو ياشيد اولمايان شعرلر ده دوغمادير، عزيزدير، حئيرتدن دوغان پوئزييادير.

من راميزين شعريني اؤز سؤزوم كيمي آناما گؤندره بيلرم. اوغلوما وصييت ائدرم. عؤمرومو بو شعرلرله ياشايارام.

***

راميزين مئتافوراسي  (Metaforası) شعر بويونجادير، ايلهامي‌نين جانيندا، روحوندا، ماياسيندادير؛ هر شعري بوتؤولوكده مئتافوريك بير اوبرازا  چئويره‌جك درجه‌ده‌دير. سؤزدن ميصراعا، ميصراعدان بنده، بنددن بوتؤو شعره كئچن مئتافوريك دونياگؤروشده منطيقده حيس بير ـ بيريني عوضوي شكيلده، تاماملايير. ماراقليديركي، شاعيرين اينتوايتيو (İntuitiv) تاپينتيلاري چوخ گوجلو علمي اساسي اولان شوعور آلتي سئزگيني، دويومو و نهايت، بيلگيني، اؤزونودركي آشكارلايير.

شاعير يالنيز بيرجه ميصراعنين مئتافوريك آچيليشينا اوميد باغلامير، رئفرئن  (Refren) اوسته كؤكله‌نيب ديلين آوازيندا، آهنگينده اؤزونو آزديرمير. بعضاً قصداً بو آغاجي قيرير. بيله‌ركدن سؤزون دئمه‌ديگيني سؤزون جانيندان قوپارير و هئچ واخت ديلي اينجيتمير. ديل شاعيرين گئتديگي يولون هاواسيدير. بو هاوادا شاعير ياشايير، دويور.

گؤزوموزون قاباغيندا راميز رؤوشنين يازديقلاري اونون ياراتديقلارينا چئوريلنده بيز بو دونياني بير داها سئويريك و دونيادا تكرارسيز اولدوغوموزو، ابدي اولدوغوموزو دوياندا اوركدن نفس آليريق. او نفس ده بيزيم شعريميزدير. سؤزه چئوريلمه‌ين اورك سؤزلريميزدير.

كئچميش و كئچيلميش بيزيم اتگيميزدن بوراخماياندا بو شعرلر يادا دوشور.

يادداشين ياددان چيخماق بلاسي يئتيشنده يئنه همين شعرلر يادا دوشور.

دونيا حاققيندا نغمه‌لردن اؤلوم هيمنينه‌جن ، يالاندان حقيقته‌جن، موطلق سوكونتدن مكانسيز سورعته‌جن اوزانان بو يولدا راميز رؤوشن شعرلري‌نين صداسي دئييل، عكس ـ صداسي ياشايير.

بو شعرلرين فانتاستيك (Fantastik) حئكايه كيمي ده اوخويا بيلرسن، يوخوسونو دانيشماغا گوجو چاتمايان آدامين عذابي كيمي ده. بو سؤزلرين يوزومو سنين گؤردوكلرين و بيلديكلرين قدردير. نه اوندان آزدير، نه ده چوخ. چونكي بو شعر سنين شعريندير، سنين طالعيندير. بو شعر بو گون سني يولا سالير و ساباح سني قارشيلاياجاق. اينان بونا. هر شئي دگيشير. هر شئي دوغولور و هر شئي اؤلور يئني‌دن دوغولماق اوچون. «اؤزون اؤز يولونسان، ايلان بالاسي» دوغولوشلا اؤلوم آراسينداكي يولدور، بو يول تورپاق دئييل، چمن دئييل، سو دئييل. بو يول عؤمور يولودور. بو يول زامان يولودور. بو يول «گوزگولرين چاتلاييب سينديغي» يولدور، «باغلي قاپيلارين اوزو بوشلوغا آچيل»ديغي يولدور. بو يول آغ يولدور: «گؤيه باخما، گؤرنمزسن...»

راميزين شعرلري بير گؤز قيرپيمي ايله ابديت آراسينداكي گؤرونمز سرحدين شعرلريدير. و راميز شعري قورور، تيكير. بو شعرلرين معماري طبيعتله تيكيليني عوضوي شكيلده بيرلشديرير: قايا ايله، مئشه ايله، دنيزله قوووشان تيكيلي قديم ماغارالارين  طبيعيليگيني اؤزونده ياشادير، هم ده بو تيكيلي اؤزو ده مئشه‌دير، چايدير، قايادير و قالادير. داشلا داشي اؤزونون قويدوغو داشلا اؤزونه‌قدركي داشي همدرد، هم‌سئوينج ائله‌ين شاعيرين مودريكليگي ـ طبيعتين مودريكليگيدير.

***

شعرين داخيلي اوبرازي وار. او سئوير و اؤلومو ياشايير، او كدرلنير و سئوينير. بو اوبراز شاعيرين اؤز اوبرازيدير. و راميزين ائله بير ميصراعسي يوخدور كي، اورادا پوئزييا گئجه‌لمه‌سين.

... من راميزين اؤزو ايله يوخ، سؤزلري ايله هر گون دفعه‌لرله گؤروشورم. ائله آنلاردا گؤروشورم كي، او آنلارين صاحيبي ده سؤزلردير. اونون دويدوقلاري‌نين، تاپديقلاري‌نين تأثيري ايله دونياني رنگ ـ رنگ گؤرورم. و دونيايا باخيب راميزين اؤزونو ده يئنيدن گؤرورم، يئنيدن تاپيرام.

صنعتكار صنعتكارديرسا، دونيا ايچينده دونيا يارادير و صنعتكارين دونياسي ايله دونيانين اؤزو دوست دا اولا بيلر، دوشمن ده.

راميزين دونياسي بؤيوك دونيانين هم دوستودور، هم دوشمني، هم سئوندير، هم ده سئومه‌ين، اونلار هم اوزاقدير، هم ده ياخين. آنجاق اونلار دوغماديرلار. و هر جور باغليليق دا بو دوغماليقداندير...

راميز يازديقلاريني ازبر بيلير و شعرلريني اونون اؤز ديليندن دينله‌مك بير باشقا عالمدير. سؤزلري بير ـ بير گؤرمك اوچون، بير ـ بير دويماق اوچون گرك اونلاري شاعير اؤزو اوخوسون.

بو شعرلرده سؤز سانكي غوربتدن وطنه گلير. ديلدن شعره گلن سؤز، قارانليقدان ايشيغا چيخان سؤز ديريلير و سنين گؤزونون قاباغيندا نفس آلير، دانيشير، آغلايير، گولور، ياشايير.

شاعيرين سئحريدير، يوخسا سؤزون؟..

شاعيري سئحر ياراديب، يوخسا سئحري شاعير؟..

«آنالارين جانيندان قووولاندا آغلاريق»، ــ دئين شاعير فوضولي‌نين قان قوهومودور.

 

اوجاليقدان ييخيلساندا

         يئنه جانين ساغ اولسون

بو دونيادا

     سن ييخيلان اوجاليقلار

                                    قالاجاق...

 

ــ دئين شاعير، وورغونون نفس آلديغي ديلين بالاسيدير.

 

گؤزومدن ييخيلديم، آللاه

         گؤزوم ياشيندان ييخيلديم.

هر شئيين باشي سؤزدو،

          سؤزون باشيندان ييخيلديم...

 

ــ دئين شاعير ناظيم حيكمتين، رسول رضانين، علي كريمين ياتديغي تورپاقدان يوغرولوب.

 

چيچكلر دوغولور بو ياز گئجه‌سي،

        بو ياز گئجه‌سينده سئومگه نه وار؟

 

ــ دئين شاعيرين 40 ياشي وار. و او شاعير دوغما ديلي‌نين گوجونده اعتيراف يازير. بو اعتيراف سنين، منيم، هاميميزين اعتيرافيدير. اورگيميزين تميز يئرينده، ويجدانيميزين آي ايشيغي سوزولن ساكيتليگينده بو اعتيراف بيزيمله‌دير...

یازار : كاميل ولي‌يئف

کؤچورن : سردریلی



1 ـ پوئزييا: 1 ـ شعر؛ هر هانسي بير خالقا، دؤوره، ايجتيماعي قوروپا و ساييره‌يه مخصوص شعر اثرلري‌نين مجموعسو. 2 ـ شعرييّت، ليريزم، اينجه‌ليك، بديعيليك.

2 ـ مئتافورا: بنزرليگه، اوخشارليغا، آنالوقييا اساساً سؤز و يا ايفاده‌نين مجازي معنادا ايشلنمه‌سي؛ مجاز؛ ايستيعاره؛ كينايه.

3 ـ اوبراز: صورت، سيما، شكل، شخصييت.

4ـ اينتوايتيو: دويغو، دويما، سئزمه، اورگه دامما، حيس اولونموش، ايچسل.

5 ـ سئزمك: دويماق، حيس ائتمك، باشا دوشمك، آنلاماق.

6 ـ رئفرئن: ناغارات، تكرار، دؤور ائديجي.

7 ـ هيمن: 1 ـ دؤولت و يا صينفي بيرليك رمزي كيمي قبول اولونموش طنطنه‌لي ماهني. 2 ـ طنطنه‌لي مدحييه، بيري‌نين و يا بير حاديثه‌نين شرفينه ايفا ائديلن طنطنه‌لي موسيقي اثري.

8 ـ فانتاستيك: 1 ـ فانتاستيكايا اساسلانان، فانتاستيك مؤوضوعدا اولان؛ خيالي. 2 ـ عجاييب، قريبه، افسانه‌وي، اعجازكار.

9 ـ ماغارا: 1 ـ داغ و قايانين ايچينه دوغرو اوزانان يا خود يئر آلتيندا اولان گئنيش اويوق؛ زاغا، كاها. 2 ـ كيچيك، ياراشيقسيز ائو، مسكن، داخما معناسيندا.

سردری

یارالي جئيران تك گليب گؤردوم كي،

تبريزين قوينونا سييب سردريم


اونون اينسانلارين آلوولو گؤردوم

كيم دئيير يانمايير، سؤنوب سردريم


بير شراب كوپو تك دوشموش بوجاغا

داديزديم تورپاغين مزه تك آغا


عرشدن ملك تك قالخميش آياغا

تاريخ قوجاغينا ائنيب سردريم


"باغوان" تك غئيرتين مثلي سنسن

قهرمان تبريزين ساغ الي سنسن


بعلي تمدونون هئيكلي سنسن

سني تورك غئيرتي يونوب سردريم

                                           "محمدرضا لوايي"